(Μικρό διάλλειμα για διαφημίσεις)

Πριν συνεχιστεί η σειρά κειμένων που στοχεύουν σε μια προσπάθεια κριτικής κατανόησης των βαθύτερων αιτιών της οικονομικής κρίσης, πιστεύω πως ήρθε η ώρα να εμβολίσω την αφήγηση με κάποιες επεξηγήσεις.

Όπως αναφέρθηκε από την αρχή, το κείμενο είναι το αποτέλεσμα μιας μελέτης και έρευνας που έχει κρατήσει σχεδόν ένα χρόνο τώρα. Η αρχική ιδέα για μια τέτοια δουλειά καθοδηγήθηκε από δύο παράγοντες: ο ένας αφορούσε την ανάγκη προσωπικής κατανόησης της κρίσης, και ο άλλος την (σύντομη δυστυχώς) απόπειρα να δημιουργηθεί ένα νέο έντυπο στον ελλαδικό χώρο. Στα πλαίσια των συναντήσεων αυτών, με πάνω-κάτω 12-15 συντρόφους/ισσες και φίλους/ες, είχε κριθεί αναγκαίο να ασχοληθούμε με την κρίση με έναν τρόπο που αφενός κάλυπτε τις δικές μας ανάγκες κατανόησης και που ταυτόχρονα ξεπερνούσε τις εμφανείς ελλείψεις που διαπιστώναμε στο ευρύτερο ανταγωνιστικό κίνημα στην ελλάδα. Το αποτέλεσμα της δουλειάς θα ήταν, υποτίθεται, ένα συλλογικό και διαλεκτικό συνονθύλευμα απόψεων και σημείων. Το "εγχείρημα" αυτό εγκαταλείφθηκε μετά από σύντομο χρονικό διάστημα, για λόγους που δεν είναι της παρούσης αλλά που μεταξύ άλλων άπτονται, κατά την γνώμη μου, της ευρύτερης αναποφασιστικότητας και έλλειψης που κυριαρχεί στο ανταγωνιστικό κίνημα, ειδικά όταν έχουμε να κάνουμε με την παραγωγή θεωρίας.

Ο, κατά βάση, ακτιβίστικος χαρακτήρας του αντιεξουσιαστικού/κομμουνιστικού χώρου στην ελλάδα αισθάνεται αμήχανα απέναντι στην θεωρητική δουλειά. Παρόλο που η ανάγκη ύπαρξης θεωρίας δεν μπορεί να αμφισβητηθεί στα σοβαρά από κανέναν, τα πράγματα αλλάζουν όταν περνάμε από την ευκολία της αναπαραγωγής υπάρχουσων προσεγγίσεων στην δυσκολία της παραγωγής νέων. Αυτή η διαδικασία εμπεριέχει μια αναγκαστική "ανάληψη ευθύνης" για όσα ειπώνονται και γράφονται, μια συνθήκη που ξενίζει αρκετούς. Συνηθισμένοι καθώς είμαστε οι περισσότεροι να λειτουργούμε αλεξιπτωτικά απέναντι στην επικαιρότητα και τις ανάγκες ενός κινήματος που δεν χάνει ευκαιρία να αυτο-αποκαλείται ανταγωνιστικό/εξεγερσιακό, οι πρωτοβουλίες που παίρνονται αφορούν κατά πλειοψηφία πρακτικές ενασχολήσεις. Η θεωρητική δουλειά εξαντλείται είτε σε αναμασήματα (κακοχωνεμένων ή μη) αντιλήψεων, είτε σε εκείνους που ήδη θεωρούνται "ειδικοί".

Υπάρχει μια φοβία απέναντι στην "θεωρία", η οποία κατά συνέπεια της προσδίδει μεταφυσικές ιδιότητες. Για κάποιον περίεργο λόγο, ο οποίος δεν έχει προσεγγιστεί κατάλληλα, η παραγωγή θεωρίας κουβαλάει μια σοβαροφάνεια και, αντίστοιχα, μια ροπή προς το αλάθητο. Δεν επιτρέπεται να κάνεις λάθος, να εκφράσεις αντιφάσεις, να έχεις μια παιχνιδιάρικη διάθεση. Σε αντίθεση με τις πρακτικές μας ενασχολήσεις, για τις οποίες όλοι και όλες αρεσκόμαστε να γκρινιάζουμε (αλλά όχι και να κριτικάρουμε) σε κάθε βήμα, η θεωρητική επεξεργασία δεν επιδέχεται τέτοιες αμφιταλαντεύσεις. Με αυτή την νοοτροπία (ή και με τις δικαιολογίες που πηγάζουν από μια τέτοια νοοτροπία), το αποτέλεσμα είναι μια φτώχεια η οποία δεν μπορεί πλέον να γίνει ανεκτή.

Η οικονομική, και συνεπακόλουθα κοινωνική, κρίση που είναι εκρηκτικά εμφανής στην Ελλάδα και η οποία έχει αρχίσει να κάνει την απειλητική της εμφάνιση και σε άλλες χώρες, δεν μας αφήνει κανένα απολύτως περιθώριο ευφησυχασμού και σκαλώματος στους παλιότερους ρόλους που τόσο μας βόλευαν. Τα πράγματα έχουν αλλάξει ριζικά και πρέπει να γίνει κατανοητό πως δεν συζητάμε πλέον για την τάδε φοιτητική πορεία, ή για το τάδε αντιπολεμικό συλλαλητήριο, συγκυρίες οι οποίες μας επέτρεπαν να κρατάμε αποστάσεις. Οι ζωές όλων έχουν επηρεαστεί από τον κατακλυσμό της κρίσης, και σε πολλές περιπτώσεις αμετάκλητα. 

Η ανάγκη να κοιτάξουμε στο μέλλον, που έχει ανοιχτεί μπροστά μας με εναν ιστορικό τρόπο άνευ προηγουμένου, μας έχει αναγκάσει (τόσο τους ανθρώπους πίσω από το cognord όσο και τους συντρόφους και τους φίλους με τους οποίους συμ-πορευόμαστε τόσα χρόνια) να ξεχάσουμε κάποιες από τις πολιτικές και θεωρητικές "παραδόσεις" που μας κατέστησαν αυτό που είμαστε σήμερα. Με αυτό τον τρόπο, ξεχάσαμε πως η θεωρητική δουλειά είναι και αυτή διαλεκτική με όλη την σημασία της λέξης, είναι ένας δρόμος που διανθίζεται από λάθος εκτιμήσεις, κακό- ή καλό-αντεγραμμένες απόψεις, και ένα σκασμό άλλες μαλακίες. Αυτή είναι η απαραίτητη διαδρομή. Κι όμως, παρόλο που δεν είμαστε επαγγελματίες της θεωρίας, και δεν θελήσαμε και ποτέ να γίνουμε τέτοιοι, αρνούμαστε να κάνουμε αυτό το μετέωρο βήμα.

Η θεωρητική δουλειά δεν προκύπτει ex nihilo. Αντιθέτως είναι μια διαδικασία που περιλαμβάνει μεταξύ άλλων την αντιγραφή, την λογοκλοπή, ακόμα και την αλλοίωση υπαρκτών κειμένων για τους λόγους που επιβάλλει μια νέα συνθήκη. Έτσι λοιπόν κινείται και η σειρά κειμένων για την κρίση που δημοσιεύεται σε συνέχειες στο cognord. Κατά την έρευνα, αλλά και την συγγραφή του κειμένου, έχω κλέψει, αντιγράψει, ή και αλλοιώσει μέρη ή αυτούσια κομμάτια από κείμενα τα οποία θεώρησα χρήσιμα. Κάποια από αυτά δεν υπάρχουν στα ελληνικά, αλλά δεν υπήρχε λόγος να μεταφραστούν ολόκληρα. Άλλα μπορεί και να υπάρχουν, αλλά υπήρχαν διαφωνίες όσων αφορά κάποια συμπεράσματα ή επιμέρους παρατηρήσεις. Όπως και να έχει, και αυτό είναι το βασικότερο σημείο, ο στόχος είναι να επιτευχθεί μια νέα σύνθεση η οποία χρησιμοποιεί όλες τις ενδιαφέρουσες πηγές (καθώς και όσες ανεπαίσθητα βρίσκονται κλειδωμένες στο μυαλό μας χωρίς να τις αποδίδουμε βιβλιογραφικά) ώστε να παραχθεί κάτι που, όσο και αν πηγάζει από αλλού, παραμένει στην τελική του μορφή κάτι καινούριο. Το αν θα έχει λάθη ή αντιφάσεις, το αν θα καταφέρει να πείσει και να επηρεάσει -εν μέρει ή στο σύνολο του- είναι κάτι που αφορά πάνω από όλα εκείνους και εκείνες που το διαβάζουν, και πιο σημαντικά, εκείνους και εκείνες που επιλέγουν να το κριτικάρουν, να το διορθώσουν, να το εμπλουτίσουν.

"We forget terror too easily" (Le Carre)
Η παραγωγή θεωρίας έχει και ένα άλλο χαρακτηριστικό: είναι μια διαρκής διαδικασία αφαίρεσης. Είναι αποτέλεσμα μιας απαραίτητης αποστασιοποίησης από τα τεκταινόμενα, δύο βήματα πίσω από την πρακτική, με στόχο όμως να ξαναβρεθούμε δύο βήματα μπροστά σε μια αλληλουχία εναλλαγών.

Οι προσωπικές μας αφηγήσεις από την κρίση δεν έχουν να κάνουν ούτε με τα τοξικά ενυπόθηκα δάνεια της αμερικής, ούτε με την αδυναμία καπιταλιστικής συσσώρευσης ή και τις αφαιρετικές αντιφάσεις της καπιταλιστικής σχέσης. Αυτά τα βιώνουμε μόνο δευτερευόντως, σαν υποκείμενα που είχαμε την ατυχία και την τύχη να βρεθούμε στο επίκεντρο ενός ξεσπάσματος αυτών των αντιφάσεων. Είναι οι αιτίες που μας οδηγούν σε ανατρεπτικές διαδρομές, οι οποίες όμως δεν είναι άμεσες και χειροπιαστές. Οι άμεσες εμπειρίες μας έχουν να κάνουν με τις συγκρούσεις που ζήσαμε στους δρόμους της μητρόπολης, με τα χαμόγελα που χαρίζουμε ο ένας στην άλλη όταν βιώσαμε κάτι έντονο, με τις απογοητέυσεις όταν νιώσαμε ηττημένοι. Έχουν να κάνουν με μια υφέρπουσα απόγνωση όταν δεν καταφέρνουμε να ζούμε με όρους που επιλέγαμε παλιότερα, με στεναχώριες και απώλειες. Έχουν να κάνουν και με κάποια αγάπη ή εγγύτητα που παρέμεινε ανείπωτη γιατί την παρέσυρε ο κακοποιός χρόνος. Είναι όμως σαφές πως η αμεσότητα αυτών των εμπειριών δεν αρκεί για να καταλάβουμε ούτε τι συμβαίνει τώρα, ούτε και τι θα έρθει στο μέλλον.

Φευγοντας από την Ελλάδα πριν από καποιους μήνες, δεν προσπάθησα να αντιμετωπίσω μόνο κάποια προσωπικά αδιέξοδα, αλλά και να πραγματοποιήσω αυτή την απαραίτητη απόσταση από αυτή την αμεσότητα, από την "τυρρανία της οικειότητας". Γράφοντας λοιπόν απο (χιλιομετρική) απόσταση, επιχειρώ να εστιάσω σε εκείνες τις πτυχές της κρίσης που δεν φωτίζονται (ακόμα) από τα οδοφράγματα και τις φωτιές, που δεν υποχωρούν όταν αισθανόμαστε απομονωμένοι ή απογοητευμένοι, που δεν επηρεάζονται από τον εκνευρισμό, την μιζέρια ή την μοναξιά μας. Μπορεί αυτή η διαδικασία να βοηθήσει σε κάτι; Κανείς δεν ξέρει. Το ταξίδι όμως αξίζει γιατί ακόμα και έτσι, από απόσταση, χτίζουμε σχέσεις.

Το μέλλον δεν είναι όπως παλιά

Μια κοπέλα γέννησε σε ένα μαιευτήριο. Δεν είχε λεφτά να πληρώσει οπότε της έδωσαν εξιτήριο αλλά κράτησαν το μωρό. Μέχρι να επιστρέψει με τα λεφτά.

Θα μπορούσε αυτή η ιστορία να έχει συμβεί προ της περιβόητης κρίσης; Η δικτατορία του χρήματος δεν είναι κατά καμία έννοια καινούριο φαινόμενο. Όπως καινούριο φαινόμενο δεν είναι κανένα από αυτά για τα οποία μας έχουν ζαλίσει οι διάφοροι ειδικοί ότι ευθύνονται για την οικονομική κρίση. Ούτε η αυθαιρεσία της κερδοσκοπίας, ούτε η κακοδιαχείριση των κρατικών δαπανών, ούτε οι μίζες, ούτε και η εξάρτηση όλου του οικονομικού οικοδομήματος (και κατά συνέπεια της ζωής μας) από τον δανεισμό.

Καινούριες δεν είναι και οι "λύσεις" που προτείνουν. Με σαφή ίχνη κυνισμού, οποιοσδήποτε είναι ακόμα στα καλά του μπορεί εύκολα να υποστηρίξει πως τα οικονομικά μέτρα τα οποία είναι αναγκαστικά (μας λένε) για την αποφυγή της πλήρους καταστροφής, είναι μέτρα τα οποία κάθε καπιταλιστικό κράτος που σέβεται τον εαυτό του θα ήθελε να περάσει. Μειώσεις μισθών, περικοπές επιδομάτων, μείωση κρατικών δαπανών, αύξηση της παραγωγικότητας της εργασίας. Ταυτόχρονα, μια διάχυτη ψυχολογία έκτακτης ανάγκης και μοντέρνου ολοκληρωτισμού. Οι κρίσιμες καταστάσεις απαιτούν κρίσιμα μέτρα, και στην τελική όποιος διαφωνεί, χωρίς να έχει μια σαφή εικόνα του τί προτείνει έναντι, καταδικάζει την κοινωνία σε μαρασμό. Υπάρχει μεγαλύτερη αντιστροφή της πραγματικότητας;

Οι καταστασιακοί του σήμερα (αν υπήρχαν) θα έγραφαν τόμους πάνω στην θεαματική διαχείριση μιας κρίσης που έχει αξιώσεις επιτακτικού και αναπάντεχου φαινομένου, αλλά στην καθημερινότητα μεταφράζεται σαν μια παμπάλαια κοινοτοπία που απέκτησε ρουτίνα.

Η ιστορία της μάνας που άφησε ενέχυρο το νεογέννητο της ώσπου να βρει τα απαραίτητα χρήματα για να το ανταλλάξει, κάνει μεγαλύτερη εντύπωση σήμερα όχι επειδή ήταν αδύνατο να συμβεί παλιότερα, αλλά γιατί ξαφνικά οι περισσότεροι μπορούν να φανταστούν ότι είναι εύκολο να βρεθείς σε αυτή την θέση. Αν όχι άμεσα, τότε δυνητικά. Η τρομοκρατία της ανταλλακτικής αξίας, του απαραίτητου αντίτιμου για την απόκτηση εμπορευμάτων, είναι παλιά ιστορία. Όταν όμως η φρικτή καθημερινότητα υπενθυμίζει πως εμπόρευμα δεν είναι μόνο το περιεχόμενο μιας γυαλιστερής βιτρίνας, αλλά και το παιδί σου, η συνειδητοποίηση αυτή οδηγεί σε παράκρουση. Ή μήπως όχι;

Η αλήθεια είναι πως δεν υπάρχει ουδέν νεότερο από το μέτωπο. Οι ελπίδες που γεννιούνται πεθαίνουν -σχεδόν- αυτοστιγμεί, και αισιοδοξία βρίσκεις πλέον μοναχά σε εκείνους που είναι εντοιχισμένοι στην απομόνωση της ιδεολογίας. Οι υπόλοιποι, σπασμένοι, με μικρές δόσεις κατάθλιψης, γλιστράμε στους δρόμους και ψάχνουμε τις γωνίες που κάποτε μας γέμιζαν ικανοποίηση. Όλοι ξέρουμε όμως πως η απάντηση δεν βρίσκεται εκεί. Ας μας κάνουν τη χάρη λοιπόν όσοι ψάχνουν το μέλλον σε κάποιο ένδοξο παρελθόν.

schadenfreude

αν περπατάς χαμένος
μια βροχερή μέρα του φθινοπώρου
και νιώθεις πως χάνεται η βαρύτητα
και ούτε η ίδια σου η άρνηση δεν μπορεί να σε συνεφέρει
μην παριστάνεις τον μάγκα
εκεί κάτω υπάρχουν κάτι κορίτσια
που θα σε κάνουν κομμάτια...

Πρόσφατη ενασχόληση: βόλτα στα διάφορα blogs. Τσουπ, από το ένα στο δεύτερο, από εκεί ένα τρίτο και σίγουρα στο πέμπτο έχεις ξεχάσει από που ήρθες. Και συνεχίζεις. Μοναδικό εμπόδιο: τα δικά σου όρια. Ένα ακόμα δίκτυο σε ένα δικτυωμένο κόσμο. Κουκουλωμένος κάτω από ένα παμφάγο πάπλωμα, με την αλαζονεία του αρρώστου, ένας πυρετός κάνει τα βήματα κλικς και ανοίγουν σε παράλληλα παράθυρα ένα σωρό κόσμοι...Ένα σωρό; Μπα, μην τρελαίνεσαι. Ότι υπάρχει έξω υπάρχει και εδώ.

Η πιο πρόσφατη μόδα στην αθήνα είναι η κατάθλιψη. Έτσι είναι. Μια απαισιοδοξία παντού, που μόνο αυτή η εποχή μπορεί να γεννήσει. Μια παρακμή με ψήγματα ομορφιάς (μα καλά, πάντα έτσι δεν ήταν;). "Είμαστε σε ένα καμπαρέ", είπε μια φίλη, "λίγο πριν το ξέσπασμα του 2ου παγκοσμίου πολέμου."

Τα blogs, πιστά στην αναπαραγωγή της καθημερινής μας βαρεμάρας χωρίς προσχήματα, αντανακλούν την συνθήκη αυτή. Κάποια ξεφεύγουν λίγο, αν όχι από περιεχόμενο, τουλάχιστον σε στυλ. Όπως και να έχει, μπορεί να διαβάζεις για κάτι μίζερο, αλλά άλλη αίσθηση έχει το καλογραμμένο μίζερο.

Η θεματολογία μεγάλη όσο και κοινότοπη. Αβεβαιότητα για το μέλλον, αγωνία για το παρόν. Για τους ανθρώπους γύρω σου, τους κοντινούς, τους μακρινούς, τα κατοικίδια σου. Στοχασμοί πάνω στην μετανάστευση, αναστοχασμοί από ήδη μετανάστες. Ενοχικά σχόλια, χαζο-χαρούμενες πλακίτσες, παγωμένο χιουμοράκι. Κάπου-κάπου, στα πιο πολιτικοποιημένα blogs, ειλικρινείς απορίες: "μα γιατί δεν απεργούμε όλοι μαζί;" (που να σου εξηγώ...)

Οι καταστάσεις που περιγράφονται αγγίζουν λόγω εγγύτητας. Αν όχι άμεσης, τότε έμμεσης. Τι μέλει γενέσθαι, αναρωτιόμαστε φωναχτά. Σιγά σιγά αποκτάμε την ιδιότητα του ηδονοβλεψία: ξέρεις, όχι αυτουνού που παρακολουθεί μια ερωτική συνύπαρξη για να την βρεί, του άλλου, του χειρότερου. Εκείνου που ο φροϋντ αποκάλεσε χαιρέκακο. Να την βρίσκεις, δηλαδή, παρακολουθώντας την μιζέρια των άλλων. Δεν είναι ακριβώς πως την βρίσκεις, βέβαια, είναι περισσότερο πως έτσι ανομολόγητα, προτιμάς να διαβάζεις ιστορίες κατάπτωσης και όχι ευτυχίας. Σε τραβάνε. Λίγο όπως προτιμάς τα θρίλερ από τις χαζο-κομεντί. Καποιες φορές. Ειδικά τώρα όμως, που αυτές οι ιστορίες είναι τόσο κοντά στις δικές σου. Αυτή πήρε απόφαση να φύγει. Αυτός δεν ξέρει τι να γράψει, όταν επικρατούν τέτοιες καταστάσεις γύρω του. Εκείνη πιο πέρα έμεινε άνεργη και ξαφνικά άστεγη. Κλικ, κλικ, κλικ, παράθυρο και πακέτο. Εσώψυχα, εξώψυχα, ενδόμυχα, kuchen ψυχοθεραπεία σε προσιτές τιμές. Η εξάπλωση έχει να κάνει με την εγγύτητα, το είπαμε αυτό. Και δυστυχώς είναι αλήθεια.

Ποιός μπορεί να πει σήμερα πως δεν χρωστάει, τόσο ώστε το άγχος του αν θα καταφέρεις ποτέ να ξεπληρώσεις να μετατρέπεται σε μόνιμο; Ποιά μπορεί να πει πως δεν έχει σκεφτεί σοβαρά να φύγει για το εξωτερικό; Ποιός μπορεί να πει πως έχει σταθερή δουλειά; Πως την βγάζει τώρα, αλλά θα την βγάζει και αργότερα; Ποιά μπορεί να εγγυηθεί ότι οι δικοί της δεν θα πεινάσουν στο μέλλον; Ποιός δεν έχει νιώσει πως αυτή η μαλακία δεν λέει να τελειώσει;

Τι λείπει από όλα αυτά; Το ότι είναι αληθινά δεν τα κάνει, στην τελική, πλήρη. Τι λείπει λοιπόν;

Αυτό που έλειπε πάντα, θα έλεγαν κάποιοι. Αυτό που λείπει από την ίδια την ζωή που δεν ζει, που χρειάζεται μερικές φορές μεγεθυντικό φακό για να το προσεξεις, που για να μην περνάει στα ψιλά θέλει προσπάθεια. Και έλεος, δεν περνάνε στα ψιλα λόγω ΜΜΕ, είπαμε τώρα την πληροφόρηση την φτιάχνουμε εμείς, έτσι δεν είναι;

Λείπει, ας πούμε, μια ιστορία για μια πραγματικά ωραία βόλτα μιας βροχερής μέρας. Λείπει μια επανάληψη της τρελής φάσης που έκαναν κάποια κομάντα στην βέροια ένα βράδυ, επανασυνδέοντας το ρεύμα σε όσους το είχε κόψει η ΔΕΗ. Με οδηγίες σαφείς για το πως θα το κάνουμε και εμείς εδώ. Λείπει μια καθημερινή ιστορία τρέλας (ατομικής ή συλλογικής) για έμπρακτη αρνήση πληρωμών της κάθε μαλακίας που σκαρφίζονται με γεωμετρική ταχύτητα πλέον οι υπάλληλοι του κράτους. Ένα μικρό σε βεληνεκές αλλά μεγαλοπρεπές σε έκταση κωλοδάχτυλο. "Βρε δε πα να γαμηθείτε.."

Προτιμάμε την μιζέρια. Πάντα την προτιμούσαμε νομίζω. Είναι πιο εύκολη, έχει στυλ. Και βυθιζόμαστε κάθε μέρα σε ένα schadenfreude χωρίς τέλος. Μάλλον επειδή νομίζουμε πως όταν τελικά θα φτάσει και η ώρα μας, θα είμαστε προετοιμασμένοι.

Ατενίζοντας την άβυσσο

Από όποια πλευρά και αν το εξετάσει κανείς, είναι σαφές πως η σημερινή οργάνωση της κοινωνίας πως δεν μπορεί πια να συντηρήσει την ζωή. Είναι κοινώς αποδεκτό πως όλες οι βασικές ανάγκες, είτε μιλάμε για των ζωή των δέντρων είτε για την ζωή των ανθρώπων, ξεπερνάνε τις δυνατότητες και τον προσανατολισμό του οικονομικού συστήματος. Ένα είδος ζωής που στο παρελθόν θα έμοιαζε απλό, ακόμα και ασκητικό, είναι σήμερα μια αδιανόητη πολυτέλεια, εφόσον ζούμε σε ένα κόσμο όπου το να αναπνέεις καθαρό αέρα και να απολαμβάνεις ηρεμία και ησυχία είναι πρακτικά αδύνατο οπουδήποτε.

Μετά την πρόσφατη καταστροφή στην Ιαπωνία, και πιο συγκεκριμένα, με τις εξελίξεις που αφορούν στην επανεμφάνιση του πυρηνικού κινδύνου, η νέα θεοδικία της τεχνολογικής προόδου εμφανίζεται με το σχήμα μιας σκοτεινής θνησιμότητας, μια διάχυση ενός ύπουλου και αναπόφευκτου κακού που μπορεί να εξορκιστεί μονάχα από τα ξόρκια μιας κάστας ειδικών.

Ένας τέτοιος ειδικός, που ανήκε και στους πρώτους ατομικούς επιστήμονες, είχε δηλώσει: «Η ενέργεια η οποία προκύπτει από την πυρηνική διάσπαση είναι σε τελική ανάλυση ασυμβίβαστη με το ανθρώπινο γένος.» Όλα δείχνουν όμως ότι η εξουσία επέλεξε την ανάπτυξη της πυρηνικής ενέργειας για αυτό ακριβώς το λόγο, ως κομμάτι του πολέμου τους ενάντια στην ζωή και την ιστορία. 

***

Στην Ιαπωνία, η ιδεολογία της προόδου έχει φτάσει σε σημείο αποσύνθεσης. Άνθρωποι με περισσότερες γνώσεις από εμάς θα ερμηνεύσουν, προφανώς, τις ακριβείς τεχνικές αιτίες πίσω από αυτή την καταστροφή. Στον βαθμό που μας αφορά, οι εκρήξεις στους πυρηνικούς αντιδραστήρες στην Fukushima μας λένε ό,τι χρειάζεται να γνωρίζουμε για το τι συνέβη, και μας επιτρέπουν να εντάξουμε αυτό το γεγονός στην σωστή του ιστορική διάσταση χωρίς δυσκολία. Το γεγονός ότι συνέβη σε μια χώρα όπου η ιδεολογία της προόδου είναι πιο ανεξέλεγκτη από την πρόοδο την ίδια, δεν μπορεί να αποκρύψει την καθολική σημασία του ζητήματος: εδώ βρίσκεται σε κοινή θέα για όλο τον κόσμο, φωτισμένο με τρομακτική ευκρίνεια, ότι έχει παραμείνει από τον «διαφωτισμό». Το αστραφτερό περιτύλιγμα έχει χαθεί και έχει απομείνει το απόλυτο σκοτάδι. Εδώ, αποσταγμένο, βρίσκεται το τελικό προϊόν ενός συγκεκριμένου τρόπου παραγωγής, η πρακτική μορφή μιας νεκρικής αλήθειας: η αλήθεια πως δεν έχουμε άλλη επιλογή από το να υποφέρουμε μια τέτοια αφύσικη καταστροφή χωρίς καν να την καταλαβαίνουμε, ακριβώς όπως και οι προϋποθέσεις της δημιουργήθηκαν πάνω στην άγνοια. Και πάνω από όλα, πως πρέπει να αποδεχτούμε την απόλυτη ανικανότητα μας να αποκομίσουμε οποιοδήποτε χρήσιμο μάθημα.

***

Ο βομβαρδισμός ανορθολογισμού που ακολούθησε την καταστροφή στην Ιαπωνία ταιριάζει γάντι με την μοντέρνα κοινωνία. Μετά την 3^η έκρηξη στον αντιδραστήρα του Fukushima, και περιμένοντας την 4^η, οι ειδικοί της εξουσίας στην Ιαπωνία, οι οποίοι αρχικά δεν έλεγαν απολύτως τίποτα, προσπάθησαν εν τέλει να καθησυχάσουν τους υπηκόους τους λέγοντας ότι να’ ναι. Συνέστησαν λοιπόν στους κατοίκους που βρίσκονται σε ακτίνα έως και 30 χιλιόμετρα από το εργοστάσιο μια πολύ καθησυχαστική πρόταση προστασίας από την ραδιενέργεια, που έχει ξεπεράσει κατά 400 φορές τα επίπεδα έκθεσης που μπορούν με «ασφάλεια» να αντέξουν οι άνθρωποι: να μείνουν κλεισμένοι σπίτια τους, να κλείσουν τον εξαερισμό και να κάνουν ένα καλό ντους μόλις μπουν στο σπίτι. Στην πόλη Sendai, που βρίσκεται 100 χιλιόμετρα βόρεια, οι αρχές ήταν ακόμα πιο αυστηρές: συνέστησαν στους κατοίκους «να αποφεύγουν την βροχή». 

Μετά την καταστροφή, έρχεται η ενημέρωση. Πόσες μονάδες ραδιενέργειας, πόσα Msv/h, πόση βροχή και αέρας. Ανησυχώντας για την δυσκολία των υπηκόων να υπολογίσουν τις πιθανότητες επιβίωσης τους με τόσους διαφορετικούς τρόπους μέτρησης, ο γραμματέας της κυβέρνησης Sedano τους έκανε την χάρη και ξεκαθάρισε ότι οι καταμετρήσεις από τις διαρροές της ραδιενέργειας γίνονται πλέον σε milli-Sievert και όχι σε micro-Sievert, χωρίς να προσθέσει βέβαια ότι αυτή η μετατόπιση στην μονάδα μέτρησης ήδη αφορά επίπεδα επικίνδυνα για την ανθρώπινη υγεία. Τυποποιώντας τον ορισμό του επιπέδου εκείνου στο οποίο η ραδιενέργεια αρχίζει να αποτελεί απειλή, ανέβασαν τον πήχυ και γλίτωσαν τον κόσμο από ατελείωτες πράξεις και υπολογισμούς. Έτσι λοιπόν, πείθουν ότι τα (μέχρι προσφάτως ανύπαρκτα) επίπεδα ραδιενέργειας είναι ακόμα πολύ χαμηλά και παραμένουν «ασήμαντα». Ένα ντουσάκι και καθάρισες (1).

Αυτό το συνεχές ανέβασμα του πήχυ της επικινδυνότητας πάει πακέτο με το επίπεδο συστηματικής παραφροσύνης. Ενώ την δεύτερη μέρα παρατηρήθηκαν εκπομπές ραδιενέργειας με τιμές κοντά στα 400 mSv, και αυτές κρίθηκαν απειλητικές καθώς ήταν οι μεγαλύτερες μέχρι στιγμής, στις 16 Μαρτίου ο υπεύθυνος προπαγάνδας της κυβέρνησης δήλωσε περιχαρής πως τα επίπεδα σήμερα είχαν πέσει στα 800 με 600 mSv, σε αντίθεση με την προηγούμενη μέρα που ήταν αισίως στα 1000. Το μέτρο μιας ημέρας αντικαθίσταται την επόμενη, και αυτό που κρίνεται επικίνδυνο την μια, περιφρονείται (όπως και το κοινό που παρακολουθεί) ως ασήμαντο την επομένη (2).

Αν δεν μας υπενθυμίζουν πολύ συχνά αυταπόδεικτες αλήθειες που μπορούν να γίνουν κατανοητές και χωρίς την χρήση ειδικών μηχανημάτων, αυτό μάλλον συμβαίνει επειδή (όπως λέει και ο Custine): «Η ανθρωπότητα είναι αρκετά πρόθυμη να επιτρέπει να την περιφρονούν και να την κοροϊδεύουν, αλλά δεν είναι καθόλου πρόθυμη να της λένε ξεκάθαρα ότι την περιφρονούν και την κοροϊδεύουν. Βιασμένη στην πραγματικότητα, βρίσκει καταφύγιο στις απλές λέξεις» (Η Ρωσία το 1839). Οι περισσότεροι έχουν καταλάβει σίγουρα ότι τους περιφρονούν και τους κοροϊδεύουν. Αλλά αναζητούν την «ενημέρωση», αναζητούν καταφύγιο στις «απλές λέξεις», ψάχνουν με αγωνία τις λέξεις αυτές που θα συντηρήσουν αυτό που τα γεγονότα έχουν πια καταστρέψει.

***

Οι απανωτές εκρήξεις στην Ιαπωνία ανάγκασαν κάποιες Ευρωπαϊκές χώρες με πυρηνικά να αρχίσουν να «συζητάνε» τις ενδεχόμενες παρατάσεις ζωής των δικών τους εργοστασίων, ενώ άλλες διαπραγματεύονται το κατά πόσο πρέπει να επιτρέψουν την εκκίνηση πυρηνικών προγραμμάτων. Πιο κυνική λόγω του ρόλου της στην παγκόσμια οικονομία, η Κίνα δήλωσε πως θα είναι «προσεκτική» στην κατάστρωση των σχεδίων για τριπλασιασμό των πυρηνικών της αντιδραστήρων, αλλά δεν θα επιτρέψει στις «δυσκολίες (sic) της Ιαπωνίας να αποσυντονίσουν το πυρηνικό πρόγραμμα του κράτους.» (Greenpeace blog, 15.3.2011) Όπως έγραψε και ο Brahma Chellaney, ένας καθηγητής στρατηγικών μελετών στο Νέο Δελχί:

«Είναι πολύ πιθανό η Fukushima να πλήξει την γοητεία της πυρηνικής ενέργειας με τον ίδιο τρόπο που έπληξε την αξιοπιστία της πυρηνικής βιομηχανίας το ατύχημα στο Three Mile Island της Πενσιλβανίας το 1979, και βέβαια το πολύ σοβαρότερο δυστύχημα στο Chernobyl το 1986. Αυτό είναι το ηθικό δίδαγμα της νέας καταστροφής. Αν κρίνουμε όμως από την Ιστορία, είναι βέβαιο πως οι υποστηρικτές της πυρηνικής ενέργειας κάποια στιγμή θα επιστρέψουν.» (Το Βήμα, 16 Μαρτίου 2011). 

Σε μια συνάντηση στο Τόκιο λίγες μέρες μετά την καταστροφή στο Chernobyl, μια ομάδα αρχηγών δυτικών κρατών είχε ανακοινώσει πως «η πυρηνική ενέργεια είναι, και θα είναι πάντα, εάν υπάρχει σωστή διαχείριση, μια πηγή ενέργειας που θα χρησιμοποιείται ολοένα και περισσότερο» (Le Monde Diplomatique, Ιούνιος 1986). Την ίδια χρονιά, ο Hans Blix (3), πρόεδρος τότε της International Atomic Energy Agency, ανέβασε τον πήχυ ακόμα παραπάνω εκφράζοντας την απόλυτη εμπιστοσύνη του στα αποτελέσματα του blitzkrieg της πυρηνικής ενέργειας: «Στο μυαλό μου, η ατομική ενέργεια έχει φτάσει σε ένα σημείο χωρίς επιστροφή. Είναι απλά μια πραγματικότητα με την οποία πρέπει να μάθουμε να ζούμε» (Le Figaro, 3 Ιουνίου 1986). Δυστυχώς δεν έχει φτάσει ακόμα η μέρα που παράφρονες σαν τον Blix και την παρέα του θα είναι τόσο καθολικά μισητοί όσο ήταν και ένας αριστοκράτης πριν από την Γαλλική Επανάσταση. Και όσο αργεί αυτή η μέρα, τόσο τέτοια καθάρματα θα συνεχίζουν να καλλωπίζουν την θανατηφόρα ανάσα του Λεβιάθαν τους. Όταν κλήθηκε πριν λίγες μέρες, από μια δημοσιογράφο του Bloomberg, να απαντήσει στο κατά πόσο η καταστροφή στην Ιαπωνία επιβάλλει μια συνολική επανεξέταση του ζητήματος της πυρηνικής ενέργειας, ο Blix απέδωσε τις κριτικές στις υπερβολές του αντί-πυρηνικού λόμπι, και υπενθύμισε τα οφέλη που έχει αποκομίσει από την πυρηνική ενέργεια μια χώρα φτωχή σε ενεργειακές πηγές όπως η Ιαπωνία. Τέλος, επανέλαβε την γνωστή ανοησία πως η πυρηνική ενέργεια είναι προτιμότερη καθώς δεν εκπέμπει CO2, και έκλεισε το παραλήρημα του με την ατάκα: «Χρειαζόμαστε όλες τις μορφές ενέργειας, και η πυρηνική είναι αναμφισβήτητα μια από αυτές.» H δεσποτική του μοιρολατρία δεν συνοδευόταν καν από καθησυχαστικές δηλώσεις ότι τάχα μου ουσιαστικές διαφορές στους αντιδραστήρες της Δύσης δεν αφήνουν περιθώρια για ατυχήματα όπως αυτό της Ιαπωνίας.

Η παρουσίαση των ωφέλιμων παράγωγων της πυρηνικής ενέργειας, ειδικά όταν ξεστομίζονται την στιγμή που ξεδιπλώνεται μια μεγάλη καταστροφή, δείχνουν τον βαθμό αποικιοποίησης της λογικής από την αφηρημένη λογική του εμπορεύματος. Με βάση αυτήν, ο γελοίος ευφημισμός του να μάθουμε «να ζούμε με την πυρηνική ενέργεια» δεν είναι παρά μια ιδεολογική πιρουέτα για την μεγιστοποίηση του κέρδους που προκύπτει από αυτήν αλλά και από τα ατυχήματα της. Ακόμα και αν ζούμε σε ένα κόσμο όπου κάθε στερεότητα και μονιμότητα μπορεί ανά πάσα στιγμή να εξαεριστεί στην ατμόσφαιρα, για να διαλυθεί μέσα σε ένα ραδιενεργό σύννεφο, αυτό δεν σημαίνει πως η τοξικότητα αυτή δεν μπορεί να γίνει αντικείμενο οικονομικής εκμετάλλευσης.

Τέτοιου είδους προπαγάνδα μεταμφιεσμένη σε πληροφόρηση, αναγκαστικά συνοδεύεται από ατελείωτες στατιστικές, αριθμούς που κανείς δεν μπορεί να επιβεβαιώσει και μια σωρεία ακατανόητων ακρωνύμιων που αντιπροσωπεύουν άγνωστα μέχρι στιγμής αλλά προφανώς «αξιόπιστα» ινστιτούτα ερευνών. Όπως και να έχει, τα νούμερα και οι αριθμοί δεν είναι κάτι στο οποίο πιστεύεις. Ή είναι αληθινά, ή δεν είναι. Αυτό που προσφέρουν σήμερα είναι η αναγκαιότητα να παραδοθείς στην αδυναμία σου να καταλάβεις τι συμβαίνει. Στην μονόπλευρη ενημέρωση των ειδικών της τεχνολογίας, οι αριθμοί είναι μια ωμή αντικατάσταση κάθε προσφυγής στην λογική. Η συνεχής προβολή τους εξυπηρετεί και τον σκοπό του να πείσει τον θεατή ότι αυτό που εκείνος δεν καταλαβαίνει, γίνεται απολύτως κατανοητό από εκείνους που νιώθουν μέσα στους αριθμούς και τις στατιστικές όπως τα ψάρια στην θάλασσα –μια θάλασσα που έχει θερμανθεί, βέβαια, από τις πυρηνικές διαρροές.

Οι ίδιες οι δυνάμεις που έχουν ξεφύγει από τον έλεγχο μας, εμφανίζονται μπροστά μας με όλη τους την καταστροφική δύναμη, ενώ τα φερέφωνα προσπαθούν να μας πείσουν ότι μπορούν εύκολα να τις ελέγξουν. Την ίδια στιγμή, η συνεχής επίκληση των στατιστικών που είναι σχεδιασμένη έτσι ώστε να επιβεβαιώνει την ικανότητα των ειδικών, εμφανίζει και ένα αντίστροφο αποτέλεσμα: εφόσον δεν μπορεί να κρυφτεί ότι κάποιος κίνδυνος υπάρχει, οι στατιστικές που δεν μπορούν να δώσουν μια ξεκάθαρη εικόνα του τι πρέπει να φοβόμαστε, σπρώχνουν τους πάντες στο να φοβούνται το χειρότερο πιθανό σενάριο. Αυτό το πισωγύρισμα διαρρηγνύει την εμπιστοσύνη του κόσμου στους ειδικούς, και αν οι τελευταίοι μοιάζουν τόσο πρόθυμοι να εξηγήσουν τα ανεξήγητα, αυτό γίνεται επειδή καταλαβαίνουν ότι η άγνοια αρχίζει να μετατρέπεται σε υποψία.

Αν η πυρηνική ενέργεια αποτελεί τον καρδιά ενός άκαρδου κόσμου, οι απόπειρες να αποκατασταθεί η ζημιά που έχει υποστεί η κυρίαρχη πυρηνική ιδεολογία, αγγίζουν όλο το φάσμα των εκπροσώπων της σημερινής ταξικής εξουσίας. Το BBC, καλύπτοντας την καταστροφή με ζήλο, αναμεταδίδει τις ίδιες εκκωφαντικές ανοησίες.  Αναμασώντας τα χαμηλά και ασήμαντα επίπεδα ραδιενέργειας, επαναλαμβάνει την «ορθότητα» του εγκλεισμού στο σπίτι σαν μέτρο προστασίας (!), και πάει το θέμα παραπέρα. Δηλώνοντας πως ο φόβος του κοινού για την ραδιενέργεια είναι δυσανάλογος με τον πραγματικό κίνδυνο, χλευάζει υπογείως την αμορφωσιά του κοινού που παρασύρεται από ψυχολογικού τύπου υστερίες και επιμένει να αγνοεί την επιστημονική εξήγηση και εφησυχασμό (BBC Live Coverage, 16 Μαρτιου 2011). Αυτό που προβληματίζει δηλαδή όλους αυτούς τους φανατικούς δεν αφορά στην δημιουργία κάποιων φραγμών, όσο μικρών και αν είναι, στην φρικιαστική ύπαρξη των θανατηφόρων μηχανημάτων τους. Όχι. Το μόνο που τους απασχολεί είναι το γεγονός ότι τα θύματα τους έχουν το θράσος να εξεγείρονται ενάντια στην κατάσταση γενικευμένης άγνοιας που επιβάλλουν και να αμφισβητούν τις καθησυχαστικές διαταγές της κυβέρνησης. Αλλά δεν είναι τυχαίο αυτό. Μια τέτοιου είδους επιμονή από πλευράς κοινού μπορεί να υποβαθμίσει το κυριότερο προτέρημα που έχει η πυρηνική απέναντι σε άλλες πηγές ενέργειας. Η ραδιενέργεια παραμένει αναμφισβήτητα ανώτερη όσον αφορά στις παρενέργειες της σε σχέση με όλες τις άλλες τεχνολογίες, καθώς τα βασικά της αποτελέσματα γίνονται αισθητά πολύ μετά από τις ατυχείς περιστάσεις που την μετατρέπουν σε πρώτο θέμα στις τηλεοράσεις. Για αυτόν ακριβώς τον λόγο η ραδιενέργεια είναι πολύ καλά προσαρμοσμένη στις ανάγκες του θεάματος: συζητάμε για αυτήν, την ξεχνάμε, μετά υποφέρουμε από τις παρενέργειες της, και πεθαίνουμε από αυτές μέσα στην σιωπή.

Στο ίδιο ρεπορτάζ του BBC ο δημοσιογράφος εξήρε τον στωικό πολιτισμό των Ιαπώνων που έχουν μάθει να υποφέρουν τα πάντα χωρίς διαμαρτυρία, ενώ δεν έχασε και την ευκαιρία να προβάλλει μια θετική πλευρά του φαινομένου: προβάλλοντας εικόνες μικρών παιδιών που παίζουν σε κάποιο πρόχειρο καταυλισμό, η φωνή της λογικής του  BBC ντύνει την εικόνα με μια περιγραφή πως, όπως και να έχει, για τα παιδιά όλο αυτό είναι μια μικρή περιπέτεια. Αυτό που πρέπει να παραμείνει κρυφό –η ουσιαστική πραγματικότητα του φαινομένου –μετατοπίζεται βολικά σε ένα υποθετικό μέλλον, χαμένο κάτω από αφηρημένες στατιστικές, δίπλα στους κινδύνους του τσιγάρου και των αυτοκινητιστικών.

Μερικές φορές βέβαια, αυτά που μαθαίνουμε για το παρελθόν φέρνουν αυτό το υποθετικό μέλλον λίγο πιο κοντά στο παρόν μας. Σε μια προσπάθεια να σχετικοποιήσουν την σημερινή καταστροφή, παραδείγματα του ραδιενεργού μας παρελθόντος έρχονται στην επιφάνεια, και δείχνουν πως το μοναδικό κοινό σημείο που έχουν μέχρι στιγμής όλες οι καταστροφές αφορά στον τρόπο που τις αντιμετωπίζει η εξουσία και οι εκπρόσωποι της. Μάθαμε λοιπόν τώρα πως το 2007, όταν ένας άλλος σεισμός (6.8 ρίχτερ) έπληξε πάλι την Ιαπωνία στην περιοχή Kashiwazaki, η αρχική καταγραφή μιλούσε για 9 νεκρούς και κάτι εκατοντάδες τραυματίες. Αμέσως μετά, ξεγλίστρησε η πληροφορία πως στην περιοχή εκείνη βρισκόταν το μεγαλύτερο πυρηνικό εργοστάσιο του κόσμου. Και ενώ μια μικρή πυρκαγιά στην αρχή αντιμετωπίστηκε με ψυχραιμία («No harm», δήλωσε ο εκπρόσωπος της Tepco), σύντομα το κοινό πληροφορήθηκε για μια «μικρή» διαρροή ραδιενεργού νερού –περίπου 6 λίτρα. Την επομένη, βγήκε στην επιφάνεια πως στην πραγματικότητα η διαρροή ήταν «κάπως μεγαλύτερη». Για την ακρίβεια, 243 φορές μεγαλύτερη! Και το νερό ήταν 50 φορές πιο ραδιενεργό από ότι είχε αρχικά ειπωθεί. Μέρα με την μέρα, φτάσαμε στο τελικό συμπέρασμα πως το εργοστάσιο ήταν κτισμένο πάνω σε ρήγμα, αναιρώντας την επίσημη αναφορά στο site της Tepco πως η απαραίτητη μελέτη που γίνεται πριν από το χτίσιμο κάθε πυρηνικού εργοστασίου, είχε καταλήξει στο συμπέρασμα πως «δεν υπάρχει κανένα ρήγμα κάτω από το εργοστάσιο.» (http://www.tepco.co.jp/en/challenge/energy/nuclear/safety-e.html).

Στο ίδιο site, η Tepco μας πληροφορεί πως τα μέτρα ασφαλείας που χρησιμοποιεί έχουν σχεδιαστεί με βάση τα πιο απίθανα σενάρια ατυχημάτων. Είναι σίγουρα καθησυχαστικό το γεγονός ότι λαμβάνουν υπόψιν τους το απίθανο. Δυστυχώς βέβαια, δεν φαίνεται να δίνουν τόση σημασία στο πιθανό. Και παρόλο που μας ενημερώνουν πως έχουν πάρει μέτρα ακόμα και για την «εξαιρετικά αδιανόητη περίπτωση κάποιου ατυχήματος», μέσα από την διαρκή εκπαίδευση των τεχνικών και τις συνεχείς προσομοιώσεις, δεν χρειάζεται να είναι κανείς ιδιοφυϊα για να καταλάβει πως υπάρχει πάντα μια «αδιανόητη περίπτωση» η οποία δεν περιλαμβάνεται ποτέ σε αυτές τις προσομοιώσεις: η επόμενη... 

Ένα σύστημα το οποίο μπορεί να δικαιολογήσει την συνεχιζόμενη ύπαρξη του από το γεγονός ότι προσφέρει προστασία από καταστροφές που το ίδιο παράγει, σίγουρα έχει κλέψει κάποιες σελίδες από τον Όργουελ, όσον αφορά στη συνταγή του κοινωνικού ελέγχου. Οι υποστηρικτές της πυρηνικής ενέργειας, των οποίων καθήκον είναι να ορίσουν την άρνηση της ιστορίας με ρεαλιστικούς τεχνικούς όρους, πιστεύουν πως έχουν βρει τα πιο κατάλληλα όπλα για να διασφαλίσουν την υποταγή στον διαρκή εκβιασμό των μέτρων ασφαλείας τους.

***

Η πυρηνική παράνοια αντιπροσωπεύει το «μεγαλύτερο αποδεκτό επίπεδο» της ταξικής εξουσίας: ως τέτοια, είναι μια παθολογική εξέλιξη η οποία μπορεί σε ένα πρώτο επίπεδο να φαινόταν λογική και ανεκτή από εκείνους που δεν έβρισκαν τίποτα το ιδιαίτερα σοκαριστικό στην «κανονικότητα» αυτής της εξουσίας. Τελικά όμως, ακόμα και αυτή η κανονικότητα είναι μια έννοια που ξεχνιέται, κάνοντας την αποδοχή των μεταλλάξεων τόσο πιο εύκολη. Η παράνοια της πυρηνικής ενέργειας έχει αν μη τι άλλο προσφέρει μια δίοδο έκφρασης στην αυτό-καταστροφικότητα του κόσμου.

Ποτέ ξανά δεν ήταν τόσο ακριβές το να παρομοιάσουμε την κοινωνία μας με αυτούς τους ήρωες στα καρτούν που τρέχουν παρασυρμένοι από ένα άγριο κυνηγητό, καταλήγοντας στο απόλυτο κενό ενός γκρεμού, αλλά δεν πέφτουν παρά μονάχα όταν κάνουν το λάθος και κοιτάξουν κάτω. Με τον ίδιο τρόπο, η κοινωνία μας τρέχει μπροστά, αγνοώντας παντελώς το γεγονός ότι η μηχανική της ύπαρξη εξαρτάται σε απόλυτο βαθμό από την τρομακτική δύναμη της ψευδαίσθησης.

Η καταστροφή στην Ιαπωνία όμως, ίσως είναι τελικά και μια ευκαιρία να ξανά-ειπωθεί το παλιό εκείνο μάθημα, ότι δηλαδή η ύπαρξη αλήθειας στην κοινωνία δεν είναι αποτέλεσμα θεωρητικής διαμάχης, ούτε και προκύπτει από κάποια αντικειμενική γνώση του υπάρχοντος, αλλά πρέπει να κερδηθεί στο κοινωνικό πεδίο μάχης της ύπαρξης της ίδιας. Καμία εξειδικευμένη γνώση –είτε των επιστημόνων είτε άλλων –δεν μπορεί να απελευθερωθεί από την υλική βάση μιας διαστρεβλωμένης αλήθειας, εάν δεν συνδεθεί με ένα κοινωνικό κίνημα που αμφισβητεί αποτελεσματικά την βάση αυτή.

Η ριζοσπαστική κριτική απορρίπτεται εδώ και χρόνια, στο όνομα του ρεαλισμού και της τυραννίας του εφικτού, ως εξτρεμιστική και ασύμβατη με την ανθρώπινη φύση. Είναι αστείο το πως ο ίδιος αυτός ο ρεαλισμός και το βασίλειο του εφικτού έχει οδηγήσει σε εξτρεμισμούς πολύ πιο τρομοκρατικούς στην ανευθυνότητα τους από ότι όλες οι επαναστατικές υπερβολές μιας ριζοσπαστικής κριτικής που δεν αποδέχεται συμβιβασμούς. Τι θα μπορούσαν να υποστηρίξουν ότι έχουν απελευθερώσει τα τελευταία χρόνια οι ειδικοί της εξουσίας, πέρα από κάποια επαγγέλματα; Τι έχουν καταφέρει να σώσουν όλοι αυτοί οι τσαρλατάνοι της γερασμένης πολιτικής; Παρόλο που διατυμπάνιζαν πως η εγγυημένη επιβίωση είναι ένα υπεραρκετό αίτημα, η αποτυχία τους και σε αυτό το επίπεδο παίρνει σάρκα και οστά στην Ιαπωνία όπως και αλλού.

Ο κόσμος εμπεριέχει δύο μορφές σοβαρότητας: την σοβαρότητα των εξτρεμιστών της κυριαρχίας, τόσο προφανής όσο και τα μέσα που έχουν στην διάθεση τους· και την δική μας, η ύπαρξη της οποίας επιβεβαιώνεται, με παράδοξο τρόπο, από το εύρος των μέσων αυτών που χρησιμοποιούν εναντίον μας. Από την μια πλευρά λοιπόν παρατηρούμε την θέληση να διατηρηθεί η υπάρχουσα κοινωνία με κάθε μέσο. Και από την άλλη, αντιμέτωποι με καταστάσεις που αποδεικνύουν μέρα με την μέρα πως δεν υπάρχει κάτι τόσο κακό ώστε να μην γίνεται χειρότερο, προτάσσουμε την θέληση να αρνηθούμε τον περιορισμό της ιστορίας σε μια απλή αναπαραγωγή του παρελθόντος, και τον περιορισμό του μέλλοντος σε μια απλή διαχείριση των ερείπιων του παρόντος.

Σημειώσεις

(1) Όταν φτάνει η στιγμή της ποσοτικής περιγραφής των επιπέδων ραδιενέργειας, οι επιπτώσεις της διαχέονται στον χρόνο. Όπως και το παράδοξο του Αχιλλέα και της χελώνας, η συνολική συσσωρευτική διαδικασία αγνοείται προς όφελος της συγκεκριμένης στιγμής που εξετάζεται. Έτσι, η επικινδυνότητα της ραδιενέργειας εξουδετερώνεται με τον ίδιο τρόπο που χάνει την αξία του κάθε εμπρόσθιο βήμα του Αχιλλέα. Μια καλή και ουσιώδης απάντηση σε τέτοιου είδους σοφιστείες είχε δοθεί από κάτι Κορσικανούς την στιγμή της άφιξης του ραδιενεργού νέφους του Chernobyl: «Ας πλακώσουμε στο ξύλο έναν από όλους αυτούς τους ειδικούς για μια ακριβώς ώρα. Αν παραπονεθεί, ας του εξηγήσουμε πως εφόσον ένα έτος έχει 8.760 ώρες, μπορεί να ξεδιπλώσει το ξύλο που έφαγε σε αυτές τις ώρες, και να μην νιώσει τελικά τίποτα.»

(2) Τον Μάη του 1986, μετά το ατύχημα του Chernobyl, ένας υπουργός της γαλλικής κυβέρνησης απαγόρεψε την πώληση σπανακιού με μεγάλη περιεκτικότητα Becquerel, προσθέτοντας άμεσα πως η επισήμανση αυτή ήταν κατά βάση διαιτητικού προσανατολισμού και όχι οτιδήποτε άλλο, εφόσον «θα έπρεπε κανείς να φάει 2 τόνους από αυτό το σπανάκι μέσα σε λίγες εβδομάδες ώστε να φτάσει σε σημείο πέρα από το οποίο θα έπρεπε να αναζητήσει ιατρική εξέταση». Πόσο τυχεροί πρέπει να ένιωσαν οι Γάλλοι που δεν έτρωγαν τόνους σπανάκι –γιατί μόνο σε αυτή την περίπτωση θα έπρεπε να ληφθεί υπόψιν το πόσο επικίνδυνη είναι η πυρηνική βιομηχανία!

(3) Ο ίδιος που πήγε να εξετάσει αν ισχύουν οι φήμες περί ύπαρξης όπλων μαζικής καταστροφής στο Ιράκ το 2002.

Η απάντηση στο σχόλιο του/της Ory Angel είναι εδώ

Όταν βρέχει, μην ξεχνάτε πως φταίει το κράτος

 

Κάποιος (1) είχε αναφέρει πρόσφατα πως στην σημερινή κοινωνία, η πλειοψηφία του κόσμου θεωρεί πιο πιθανό να επέλθει κάποια ολοκληρωτική καταστροφή παρά μια ριζική ανατροπή του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής και αναπαραγωγής. Στον πολιτισμό της σύγχυσης, όπου μια τεράστια και απότομη καταστροφή (όπως το κατέβασμα ενός διακόπτη) είναι μια σκέψη που κυριαρχεί περισσότερο στο μυαλό των ανθρώπων από ότι η θέληση για να πάρουν την ζωή τους στα χέρια τους, εικόνες όπως αυτή της Ιαπωνίας προσθέτουν οπτικό-ακουστικό υλικό στις φαντασιώσεις ενός παραιτημένου κόσμου.

Η αποκαλυπτική φαντασίωση έχει σίγουρα κάτι το φετιχιστικό. Αλλά όχι με την κλασική έννοια. Αν φετιχισμός σήμαινε παλιότερα το να προσδίδεις χαρακτηριστικά σε αντικείμενα που δεν τα κατέχουν, σήμερα ο φετιχισμός της αποκάλυψης σημαίνει την μετατόπιση αυτού που ξέρω σε κάτι που θα προτιμούσα να μην ήξερα. Αντικατοπτρίζει την κουρασμένη σκέψη που αδυνατεί να βάλει σε μια τάξη τον εξωτερικό κόσμο και απλά τα παρατάει. Τα ανυπόμονα ξεσπάσματα αγανάκτησης προδίδουν μια άρνηση να καταλάβουμε ή να ασχοληθούμε με την πολυπλοκότητα του κόσμου και απαιτούν, συνάμα, μια απλή και ξεκάθαρη εξήγηση: κάποιος βρίσκεται πίσω από όλα αυτά. Δεν έχει πια καμία σημασία αν αυτό που μπορεί να γίνει κατανοητό μονάχα ως συλλογική ψύχωση βρίσκει στους εβραίους, στους ελλοχίμ, στους εξωγήινους ή και στα αεροπλάνα που ψεκάζουν, την κατάλληλη δικαιολογία για την απώλεια ελέγχου που βιώνουμε. Και δεν είναι τυχαίο πως η μοντέρνα ιδεολογία της συνωμοσίας κλείνει το μάτι στην επερχόμενη αποκάλυψη. Πρόκειται για την ίδια διανοητική διαδικασία παραίτησης απέναντι στην ολότητα και στην απουσία ελπίδας.

Παλιότερα, κάποιος άλλος (2) είχε ταυτίσει την μαζική ηδονή απέναντι σε ασυναρτησίες τύπου αστρολογία και μέντιουμ με τον ίδιο μηχανισμό παραίτησης. Όσο περισσότερο το υποκείμενο του καπιταλιστικού κόσμου βιώνει την αλλοτρίωση ως την απώλεια ελέγχου απέναντι στην ζωή του και στα αποτελέσματα της, τόσο θα εναποθέτει τις ελπίδες του σε κάτι εξωτερικό, και, ακόμα καλύτερα, μεταφυσικό –και άρα μη-διαψεύσιμο με όρους ανθρώπινης συνειδητής δραστηριότητας. Δεν φταίει η συστηματική οργάνωση της απομόνωσης που δεν βγάζω άκρη, που οι επιθυμίες μου μένουν διαρκώς ανολοκλήρωτες: φταίει το ζώδιο μου -ή το δικό σου.

Το επόμενο βήμα είναι αυτό που ζούμε σήμερα. Αν παλιότερα οι άνθρωποι βίωναν την απώλεια κοιτάζοντας προς τα άστρα, τώρα εύχονται ενδόμυχα τα άστρα να πέσουν πάνω τους. Η ίδια παραίτηση που προσκαλούσε μια μεταφυσική εναλλακτική, σήμερα καλεί την -εξίσου μεταφυσική- ολοκληρωτική καταστροφή μας, με μία απλή, γρήγορη και ανώδυνη κίνηση.

Παρατηρώντας στο ίντερνετ τις αποκαλυπτικές εικόνες από την Ιαπωνία, είναι δύσκολο να μην πέσει το μάτι σου στα διαφημιστικά μηνύματα που συνοδεύουν την ατελείωτη ροή των εικόνων της καταστροφής. "Φρόντισες εσύ για την ανανεώσιμη ενέργεια;". "Έχεις πάρει τα απαραίτητα μέτρα για μια ολοκληρωτική καταστροφή;". Ο κυνισμός της στατιστικά υπολογισμένης εγγύτητας των θεμάτων μας φέρνει στον νου μια από τις πιο τρομακτικές "προβλέψεις" των καταστασιακών: "Ακόμα και αν το σύστημα έφτανε στο σημείο να παραδεχτεί δημόσια ότι επιβάλλει μια τόσο κενή και απέλπιδη ζωή που μοναδική λύση για όλους θα ήταν να πάνε να κρεμαστούν, θα κατάφερνε να οργανώσει μια υγιή και επικερδή επιχείρηση κατασκευάζοντας τυποποιημένες κρεμάλες." (3) Ο μηχανικός αυτοματισμός με τον οποίο οι διαφημίσεις των εταιρειών που πουλάνε λύσεις «για την περίπτωση κάποιας καταστροφής" εμφανίζονται δίπλα στις εικόνες καταστροφής, φωτίζει άλλη μια πτυχή του προβλήματος. Η κυκλική διαδικασία παραγωγής (αξίας) και κατανάλωσης (εμπορευμάτων) έχει αυτονομηθεί πλήρως από κάθε επιμέρους παράγοντα.

Υπάρχει φραγμός σε αυτή την ατελείωτη κάθοδο; Ή θα τελειώσουν όλα με την καταστροφή του ανθρώπινου γένους; Όπως και να έχει, ακόμα και η υποθετική αμεσότητα μιας τέτοιας κατάληξης χρωματίζει τις ανθρώπινες σκέψεις και πράξεις, και καθοδηγεί την κατασκευή της ιδεολογίας. Η πιο πρόσφατη μίας καταθλιπτικά ατελείωτης σειράς καταστροφών, ο σεισμός και το επακόλουθο τσουνάμι στην Ιαπωνία, επαναφέρει στο προσκήνιο τις "αιρετικές" απόψεις ενός Ιταλού (4), που λίγο παλιότερα από τους δύο προηγούμενους, τόλμησε να εκφράσει με μεγάλη αποτελεσματικότητα μια αλήθεια που πέρασε απαρατήρητη: δεν υπάρχουν φυσικές καταστροφές. Υπάρχουν φυσικά φαινόμενα τα οποία καταλήγουν σε καταστροφές λόγω της συγκεκριμένης κοινωνικής οργάνωσης που κυριαρχεί. Ένας σεισμός από μόνος του δεν σκοτώνει, αυτό που σκοτώνει είναι το κακό-σχεδιασμένο κτίριο το οποίο θα πέσει πάνω σου. Και για την κατάντια του κτιρίου δεν ευθύνεται καμία φύση, αλλά μονάχα ένα σύστημα το οποίο τοποθετεί την παραγωγής αξίας και κέρδους πάνω από οτιδήποτε άλλο. Δεν υπάρχει κάτι πιο απλό (αλλά και πιο λάθος) από το να κατηγορήσουμε τον συγκεκριμένο μηχανικό για την κατάρρευση της παπαριάς που αποκάλεσε κτίριο, ή να ρίξουμε το φταίξιμο για τη βύθιση του Σάμινα στον καπετάνιο που έβλεπε μπάλα αντί να πιλοτάρει.  Με αυτό τον τρόπο, συμβάλλουμε για άλλη μια φορά στην μυστικοποίηση των σχέσεων που μας καθορίζουν σε εξώφθαλμο βαθμό, και έτσι δεν χρειάζεται να ασχοληθούμε καθόλου με την γενίκευση και τις επιπτώσεις ενός απλού νόμου που, αυτόνομα πλέον, διέπει τις κινήσεις όλων: την παραγωγή αξίας και την διαιώνιση του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής και ζωής. Στον βαθμό που ο καπιταλισμός από την φύση του διαιωνίζεται μέσω της απορρόφησης ζωντανής εργασίας, η καταστροφή νεκρής ή παρελθοντικής εργασίας (κτίρια, αεροδρόμια, μηχανήματα) σηματοδοτεί την εκ νέου δραστηριοποίηση ζωντανής εργασίας για αυτό που αποκαλείται "αποκατάσταση των ζημιών". Αν η καταστροφή στην Ιαπωνία θα είναι η αφορμή για ένα αναγκαστικό «διάλειμμα» από την κανονική ροή των πληροφοριών και των πράξεων που μας συνδέουν με τον υπόλοιπο κόσμο, οι συγκεκριμένες διαφημίσεις στο ίντερνετ μας επαναφέρουν στον ψυχρό κόσμο του εμπορεύματος και στην συνειδητοποίηση πως «όλα συνεχίζονται κανονικά».   

Ο πραγματικός μηδενισμός αφορά το κράτος και τον τρόπο που οργανώνει την ζωή. Εννιά χρόνια πριν το ατύχημα με το Challenger, είχε υποπέσει στην αντίληψη των τεχνικών ο "κακός σχεδιασμός" του κομματιού εκείνου που αποκαλύφθηκε ότι ήταν η ρίζα του ατυχήματος. Η αντίδραση, όπως φάνηκε και από την επίσημη αναφορά, ήταν ενδεικτική: "Οι υπεύθυνοι αρχικά αρνήθηκαν να ασχοληθούν με το πρόβλημα, αργότερα αρνήθηκαν να εφαρμόσουν μια προτεινόμενη λύση, και τέλος, αντιμετώπισαν το πρόβλημα σαν αποδεκτό ρίσκο." Φυσικά. Όλα τα ρίσκα είναι αποδεκτά, από την στιγμή που τα πράγματα είναι έτσι διαμορφωμένα ώστε εκείνοι που είναι αναγκασμένοι να τα πάρουν αυτά τα ρίσκα δεν έχουν και καμία άλλη επιλογή. Η λογική αυτή της απάνθρωπης γραφειοκρατίας επεκτείνεται πλέον σε κάθε πτυχή της διαχείρισης της ζωής, και δεν αφορά μονάχα το πλήρωμα ενός διαστημόπλοιου ή το μέλλον μιας διαστημικής επένδυσης.

Το ότι η απαίτηση για ζωή είναι πλέον επαναστατικό πρόγραμμα γίνεται φανερό από ένα απλό γεγονός: πιεσμένοι σε βαθμό τρέλας από τις αναγκαιότητες της κυριαρχίας τους, οι κοινωνικές δυνάμεις που παλιότερα θα αποκαλούνταν συντηρητικές, δεν ενδιαφέρονται πλέον ούτε καν για την συντήρηση της βιολογικής βάσης της ανθρώπινης ζωής. Κάθε ορθολογισμός, πέρα από τον αφηρημένο ορθολογισμό του εμπορεύματος, κρίνεται αυτομάτως αντί-παραγωγικός. Σίγουρα, κοιτώντας την ιστορία, θα μπορούσαμε να βρούμε πολλές περιπτώσεις που μια άρχουσα τάξη, θολωμένη από την απώλεια ιστορικής συνείδησης και άρα έχοντας σαν μοναδικό κριτήριο την αυτό-επιβίωση της, οδηγούνταν σε αυτό-καταστροφική ανευθυνότητα. Όμως σήμερα είναι ίσως η μοναδική ιστορικά στιγμή που η άρχουσα τάξη αφιερώνει τόσο μεγάλες ποσότητες ενέργειας στην υπηρεσία της απόλυτης περιφρόνησης της ζωής.

Το ερώτημα θα μας στοιχειώνει μέχρι να αφήσουμε την τελευταία μας πνοή: πόσες ακόμα Ιαπωνίες πρέπει να υπάρξουν μέχρις ότου αναγνωριστεί πως το παλιό σύνθημα "Επανάσταση ή Θάνατος" είναι η τελευταία αληθινά επιστημονική φράση του προηγούμενου αιώνα;

(1) Ζίζεκ
(2) Αντόρνο
(3) ΚΔ, τεύχος 7, 1962, Η Γεωπολιτική της Χειμερίας Νάρκης (δική μας πρόχειρη μετάφραση)
(4) Αμαντέο Μπορντίγκα

Το σημείο μηδέν του πολιτισμού

 

Θα ήταν ανώφελο να ακολουθήσει ένα λογίδριο που να καταγράφει τους τρόπους μέσω των οποίων τα σημερινά μπαρζ (bars) είναι ανίκανα να στεγάσουν τις επιθυμίες μας. Έχουν ειπωθεί πολλές φορές και έχουν διερευνηθεί άλλες τόσες τα χίλια μύρια αίτια για αυτήν την κατάντια. Ταυτόχρονα, ας μην ξεχνάμε ότι και η αντίληψη που μας θέλει μακριά από τα μπαρζ επίσης χάνει έδαφος.

Είναι χαρακτηριστικό της ελληνικής (υπό)παιδείας και (υπό)κουλτούρας το γεγονός ότι τίποτα δεν μπορεί να υπάρξει σε αυτό τον τόπο χωρίς να σημαίνει και κάτι άλλο. Χωρίς να είναι "και καλά". Δεν την γλιτώνεις με τίποτα, το έχουμε καταλάβει αυτό. Αν ανήκεις στην κατηγορία των ανθρώπων που συχνάζουν στα μπαρζ (για οποιοδήποτε λόγο), είσαι αλλοτριωμένος και υπέρ της αλλοτρίωσης. Αν είσαι από εκείνους που προτιμάνε τα παγκάκια, τις πλατείες, τους πεζοδρόμους κτλ είσαι από γραφικός έως και λίγο γελοίος. Εάν είσαι στην περίεργη και ύποπτη κατηγορία που καταγράφει την παρουσία της εκατέρωθεν, τότε απλά τα ακούς και από τους μεν και από τους δεν. Είπαμε, δεν την γλιτώνεις.

Είναι εξίσου ανώφελο να επιχειρηματολογήσει κανείς για την κάθε επιλογή. Δεν υπάρχει ιδιαίτερος λόγος να υπερασπιστεί κανείς τόσο τα μπαρζ ή τις πλατείες. Και τα δύο ανήκουν σε ένα φαντασιακό το οποίο δεν επιδέχεται παρουσιάσεις και δικαιολογίες. Η νύχτα είναι νύχτα και η επιλογή να την περάσεις στο ένα ή το άλλο μέρος υπαγορεύεται από ανάγκες, τυχαιότητα και διάθεση. Ποτέ από ιδεολογική κατάρτιση. Συνεπώς, όσοι ηθικολογούν υπέρ της μίας ή της άλλης επιλογής μπορούν να σταματήσουν να μας μιλάνε, γιατί έτσι κι αλλιώς δεν τους δίνουμε σημασία.

Με αυτά και με αυτά όμως, δεν μπορούμε να αγνοήσουμε ότι το φαντασιακό που λέγεται μπαρ έχει φτάσει σε έναν κορεσμό. Πέρα από την αηδιαστική ομοιομορφία, την επαναλαμβανόμενη κοινοτυπία, τις τιμές που καλείσαι διαρκώς να διαπραγματευτείς για να νιώσεις άνθρωπος και όχι ζώον, και την αδικαιολόγητα εκκωφαντική και κατά βάση προσβλητική μουσική σε μπαρ-τρύπες, πρόσφατα συναντήσαμε μια κατάσταση (ambiance) η οποία μας έκανε σοβαρά να σκεφτούμε για το μέλλον αυτού του κόσμου. 

Υπάρχει σε ένα μικρό στενό αυτής της ταλαίπωρης πόλης μια στοά. Στην αρχή αυτής της στοάς, αντικριστά και σε κάθε γωνία, με απόσταση λίγων μέτρων αναμεταξύ, υπάρχουν δύο μπαρζ. Το κάθε ένα από αυτά έχει τραπεζάκι-μπάρα και καρέκλες μέσα στην στοά. Χωρίς να διακινδυνεύεις κάποια υπερβολή, μπορείς να πεις ότι οι θαμώνες του ενός μπαρ βρίσκονται σε απόσταση αναπνοής από εκείνους του άλλου. Υπό άλλες συνθήκες, με μια δυναμική αφαίρεση, θα μπορούσε να πει κανείς ότι μια τέτοια κατάσταση ευνοεί τις εφήμερες γνωριμίες. "Και καλά". Στην πραγματικότητα,  και με έναν τρόπο που δυσκολεύεσαι να κατανοήσεις εάν δεν συμβαίνει επίτηδες, το αντίθετο ακριβώς κυριαρχεί. Όχι απλά η γνωριμία μεταξύ αγνώστων απαγορεύεται, αλλά και η απλή συνομιλία μεταξύ των φίλων/εραστών που βρίσκονται εκεί έχει καταργηθεί. Πως το καταφέρανε αυτό το μηδενικό; Πολύ απλά. Το κάθε μπαρ (και υπενθυμίζουμε ότι η απόσταση μεταξύ τους είναι ελάχιστα μέτρα) παίζει τσίτα, τέρμα, φουλ, μουσική. Διαφορετική. Και από το ένα αυτί, και από το άλλο. Ακόμα και αν υποθέσουμε ότι σου αρέσει η τσίτα μουσική, ακόμα και αν τύχει να σε ευχαριστεί η μουσική επιλογή του κάθε βλαχο-dj, δεν γίνεται να την ακούσεις. Ακούγεται, με την ίδια ένταση, μουσική από το άλλο μπαρ. Τόσο απλά. 

Επιλέγουμε με κάποια συγκίνηση και στεναχώρια ταυτόχρονα να αποκαλέσουμε αυτή την συνθήκη "σημείο μηδέν του πολιτισμού", και αυτό γιατί ενσαρκώνει με αριστοτεχνικό τρόπο ό,τι είναι στραβό σε τούτο τον κόσμο: την απαγόρευση της επικοινωνίας, την εμπορευματική εκμετάλλευση της αίσθησης του εγκλεισμού (και μάλιστα σε ανοιχτό χώρο!), την γενικευμένη σύγχυση, την αντιμετώπιση των ανθρώπων σαν να είναι αγελάδες και την αποδοχή αυτού από τις αγελάδες-πελάτες, και την υποβάθμιση κάθε έννοιας του ανθρώπινου. 

Θεωρούμε σημαντική προσφορά στην ιστορία την διενέργεια συνεντεύξεων με τους θαμώνες και τους δημιουργούς αυτού του σημείου μηδέν, μόνο και μόνο, αν θέλετε, για να καταγραφούν οι εντυπώσεις και οι επιθυμίες μιας μερίδας ανθρώπων που, χωρίς ίσως να το έχουν καταλάβει, βρίσκονται στο προνομιακό σημείο να εκφράζουν τόσο εύγλωττα την παρακμή της κοινωνίας. Μιας κοινωνίας, τελικά, που συνεχώς μας θυμίζει ότι η μοναδική της επιθυμία που εκφράζεται συλλογικά είναι η επιθυμία να πάει για ύπνο.

Η Αρνητική Διαλεκτική Σπάει Τούβλα?

Αντιγράφουμε από τις σημειώσεις για τις διαλέξεις:

"Τι σημαίνει αρνητική διαλεκτική; -η διαλεκτική όχι της ταυτότητας, αλλά της μη-ταυτότητας. Όχι η τριαδική μορφή, παραείναι επιδερμική. Συγκεκριμένα, η έμφαση στην αποκαλούμενη σύνθεση είναι απούσα. Η διαλεκτική αναφέρεται στην λεπτή γραμμή της σκέψης, στην εσωτερική δομή, δεν είναι αρχιτεκτονικό σχέδιο.

Βασική αρχή: η δομή της αντίφασης, με διττή έννοια:

1) ο αντιφατικός χαρακτήρας της έννοιας (concept), δηλ. η έννοια σε αντίφαση ως προς το αντικείμενο στο οποίο αναφέρεται [...]

2) ο αντιφατικός χαρακτήρας της πραγματικότητας: μοντέλο; η ανταγωνιστική κοινωνία. 

"Η ουσία του μοντέλου της ανταγωνιστικής κοινωνίας είναι το γεγονός ότι δεν συγκροτείται ως κοινωνία γεμάτη αντιφάσεις ή παρά τις αντιφάσεις της, αλλά ακριβώς λόγω των αντιφάσεων της. Με άλλα λόγια,  μια κοινωνία που βασίζεται στο κέρδος αναγκαστικά εμπεριέχει αυτόν το διαχωρισμό στην κοινωνία λόγω της αντικειμενικής ύπαρξης του κινήτρου του κέρδους."

[και τώρα η συνέχεια]

"Υπόθεση της διαλεκτικής είναι να πειράξει τις υγιείς απόψεις των μεταγενέστερων εξουσιαστών για το αμετάβλητο της πορείας του κόσμου, και να αποκρυπτογραφήσει στις "proportions" το πιστό και σμικρυμένο είδωλο κατόπτρου των άμετρα μεγεθυσμένων δυσαναλογιών των συνθηκών. Ο διαλεκτικός Λόγος είναι παράλογος έναντι του κυρίαρχου λόγου: μόνο αποδεικνύοντας την ενοχή του τελευταίου και αναιρώντας-υπερβαίνοντας τον γίνεται ο ίδιος λογικός."

Και κάτι πιο αισιόδοξο

Αντιγράφουμε κάτι που το βρήκαμε αντεγραμμένο κάπου αλλού, που το είχε αντιγράψει κάποιος άλλος. Τέλος πάντων, από κάπου προέρχεται αυτό, δεν έχει σημασία, το κυκλοφορούμε και εμείς με την σειρά μας γιατί είναι κάπως πιο αισιοόδοξο από το προηγούμενο.

"Στο μεταξύ οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις (όχι μόνο η δική μας) κάνουν ασκήσεις κοινωνικής μηχανικής και δοκιμάζουν τα όρια της αντοχής των κοινωνιών, ποντάροντας αυτάρεσκα στο αξίωμα της ΤΙΝΑς. There is no alternative. Είσαι σίγουρος ρε μάγκα; Το 'χεις σκεφτεί καλά; Γιατί, ξέρεις, υπάρχει πάντα και η αλτέρνατιβ να πάρει ο άλλος πέτρες και καδρόνια και να τα κάνει όλα παρανάλωμα του πυρός. Καταστροφική αλτέρνατιβ, παράλογη αλτέρνατιβ, αδιέξοδη αλτέρνατιβ, όπως θες πέστο, αλλά πάντως αλτέρνατιβ. Όταν αφήνεις την αγανάκτηση να συσσωρεύεται στο μαλακό υπογάστριο της κοινωνίας, ρισκάρεις να κάτσει κάποια στραβή, να βρεθεί την κακιά την ώρα ένας Κορκονέας στα Εξάρχεια, ή στο Δουβλίνο ή στη Λισαβώνα, και κάτσε μετά εσύ στην τηλεόραση να παρακολουθείς τι ωραία που καίγονται οι κάδοι των σκουπιδιών, ψάχνοντας το βαθύτερο μήνυμα και το πολιτικό συγκείμενο της αναμπουμπούλας. Κι άμα το βρεις, γράψε μου.

Ο Δεκέμβρης του 2008 ήταν μια προειδοποίηση."

Άσε τα φιλοσοφικά...

Στα πλαίσια του "παρατηρώ την ζωή", και ευρισκόμενος στην άδεια στάση ενός τρόλλευ περιμένοντας τον οδηγό να ρουφήξει το τσιγάρο του, αποφασίζω να του ξεκινήσω την κουβέντα. Αποφάσισα δηλαδή να διευρύνω την σκοπιά μιας συνδιαλλαγής που συνήθως περιορίζεται στις φράσεις "πας πλ. Αττικής;". Να κάνω και εγώ, ρε παιδί μου, μια επιτόπια "εργατική έρευνα".

Ξεκινάω λοιπόν και τον ρωτάω "πως πάνε τα πράγματα;". Απλά και κοινότυπα. "Άσε," μου απαντάει, "χάλια. Να, έχουμε βγάλει και αφίσες που τα εξηγούν όλα." (Η αφίσα έλεγε κάτι του στυλ "μας κόβουν τα πάντα".) "Κινητοποιήσεις θα κάνετε για αυτά;" Συνεχίζω στο ίδιο ύφος. "Ναι, βέβαια, αλλά πρέπει να ενωθούμε όλοι. Να σου πω την αλήθεια, θα έπρεπε τώρα να είμαστε όλοι έξω από την βουλή και να τα κάνουμε πουτάνα..!". Πετάγεται μια από δίπλα, λέει "Ντεν βγκαίνει τίποτα έτσι." "Κι όμως," συνεχίζει ο οδηγός, "αν πηγαίναμε όλοι μαζί θα μπορούσαμε να πετύχουμε τα πάντα...". "Σαν οδηγοί, πιο είναι το μεγαλύτερο σας πρόβλημα;" ρωτάω, μπας και καταφέρω να εισχωρήσω λίγο στη σκέψη του. "Θα σου πω. Να πας και μόνος σου να τα δείς. Να πας ένα πρωί να πάρεις το 12 που ξεκινάει από την Νίκαια και φτάνει μέχρι την Πλ. Αττικής. Να δείς εκεί τι γίνεται. Κάθε μέρα το τρόλλευ είναι γεμάτο πακιστανούς και μαύρους που κουβαλάνε όλες τις αρρώστιες του κόσμου!"........

Λίγες μέρες μετά, περπατάω στο δρόμο και πετυχαίνω διαδήλωση εργαζομένων των ΜΜΜ. Κατευθύνονται στο Σύνταγμα, όπου, όπως πληροφορεί από την ντουντούκα ο επικεφαλής, θα παραδωθεί ψήφισμα στον υπουργό. (Φαντάζομαι ότι τα ψήφισμα θα του λέει κάτι για την μανούλα του). Ξεκινάει η πορεία, πάω και εγώ. Επιτόπιας έρευνας συνέχεια. 

Φτάνει η πορεία στο Σύνταγμα, περνάει από το υπουργείο, συνεχίζει. 'Ωπα, ρε παιδιά, τώρα δεν είπατε ότι... Ο επικεφαλής ξεχάστηκε μάλλον, συμβαίνουν αυτά. Κάποιοι όμως εργαζόμενοι δεν το ξέχασαν. Και στρίβουν κατά πάνω των μπάτσων που φυλούσαν την είσοδο. Εκείνη την στιγμή, οι επικεφαλής θυμήθηκαν ότι είχαν ένα ψήφισμα να δώσουν (αυτό για την μανούλα του υπουργού) και έσπευσαν να μπουν μπροστά. Παραλίγο να δημιουργηθεί ένταση. Και λέω μέσα μου: Αχά! Ιδού μια μικρογραφία εργασιακής σύγκρουσης, να οι λανθάνουσες αρνήσεις του συνδικαλισμού, επιτέλους μια live κόντρα μεταξύ "απλών εργαζομένων" και "αλητών, λέρων, εργατοπατέρων." Κάθονται λίγη ώρα εκεί, κοιτιούνται με τα ΜΑΤ, διάφοροι εργαζόμενοι γύρω-γύρω αρχίζουν πηγαδάκια και σχόλια για τα ΜΑΤ ("να αυτός με την φυσούνα σου ρίχνει μια, και φσιιιτ", "αν πάμε όλοι μαζί μπορούμε να τους σπρώξουμε", "πάμε ρε να μπούμε μέσα" κτλ κτλ). Οι επικεφαλής έχουν πάει από την άλλη. Οι εργαζόμενοι περιμένουν. Μαζί και εγώ. Περνάει η ώρα. Γυρνάει κάποιος κάποια στιγμή και λέει, "Αρκετά! Οι συνδικαλιστές είναι οργανωμένοι στο ΠΑΣΟΚ και μας κοροϊδεύουν. Να αποφασίσουμε τώρα για συνέχιση της απεργίας. Δεν φεύγουμε από εδώ αν δεν γίνει αυτό. Δεν έχει άλλο αύριο και αύριο. Τώρα! Σκατά στο ΠΑΣΟΚ!" Χειροκροτήματα. Εγώ, επειδή έχω και κακή διάθεση, έχω αρχίσει και αναρωτιέμαι. Μα καλά, όλοι αυτοί καθημερινά δεν ζούνε με αυτή την συνδικαλιστική λέρα; Δεν ξέρουν ότι τους κοροϊδεύουν; Έπρεπε να φτάσουν έξω από το υπουργείο, στο αμήν, για να το πάρουν απόφαση; Τόσο καιρό τι κάνουν; Εφόσον έχουμε μάθει από μικροί οτι σημασία έχει η καθημερινή εργασιακή τριβή, αυτή είναι που ορίζει την προλεταριακή συνθήκη, η ίδια η στιγμή της παραγωγής, της εργασίας και της οργάνωσης της είναι που καθορίζει το "κάτι τούτον" της ταξικής αναπαραγωγής... Όλοι αυτοί γιατί κάθονται εδώ μπροστά και συμπεριφέρονται σαν να γνωρίστηκαν προχθές το βράδυ σε κάποιο μεθυσμένο πάρτι; Προς τι αυτά τα σχόλια για τα ΜΑΤ; Πρώτη φορά στην ζωή τους κατεβαίνουν σε πορεία; Πρώτη φορά συμβαίνει η συνδικαλιστική τους ηγεσία να τους "προδώσει"; Και τελικά τι ακριβώς προδίδει αυτή η αναθεματισμένη ηγεσία, αφού -για να λέμε και την αλήθεια- δεν κάνετε βρε παιδιά και τίποτα μόνοι σας...

Με τα πολλά, η πορεία έφυγε. Ούτε απεργία αποφασίστηκε, ούτε το ψήφισμα δόθηκε (έστειλαν από το υπουργείο μια παρατρεχάμενη να το πάρει και οι εργαζόμενοι θίχτηκαν), ούτε το ΠΑΣΟΚ έφαγε τίποτα σκατά. Έφτασε έξω από την βουλή, εκεί κάποιοι θυμήθηκαν να σταματήσουν λίγο και να μουτζώσουν, και λίγο ο ήλιος που με είχε βαρέσει, λίγο η βαρεμάρα της απραξίας, λίγο τα νεύρα μου έφυγα και εγώ.

Λίγο πιο κάτω ένας ημίτρελος που κουβαλούσε πέντε κομπολόγια, αλλά συνομιλούσε φιλικά με τα ΜΑΤ, άρχισε να βροντο-φωνάζει ότι οι αλβανοι και οι μαύροι έχουν καταστρέψει την χώρα...

Με αυτά και με αυτά, σκέφτηκα λίγο μετά: ξοδεύουμε τόνους φαιάς ουσίας να αναλύουμε το τάδε και δείνα πολιτικό σκεπτικό, την παραδώθε οικονομική ανάλυση, την λανθασμένη στρατηγική στην τάδε πορείας, τις παπαριές των αριστερών,  τα λάθη των αντι-εξουσιαστών, μπλα μπλα μπλα. Έχουμε ξεχάσει νομίζω να αφιερώσουμε και λίγο χρόνο σε αυτή την ανύπαρκτη, άβουλη μάζα των περιφερόμενων "απλών εργαζόμενων", την παθητική τους βλακεία, το εκνευριστικό της ιδιοτέλειας τους. Να μιλήσουμε με υπαρκτά γεγονότα και να σταματήσει η αναφορά σε αυτούς λες και είναι τίποτα μεταφυσικά υποκείμενα με υπερδυνάμεις που εμφανίζονται μια στις τόσες... 

Θα μου πει κάποιος (εύλογα) "μα καλά, από δύο μαλακίες καθημερινές ιστορίες βγάζεις συμπεράσματα για τα πάντα." Ναι θα πω, γιατί μερικές φορές, στον κωλόκαιρο που ζούμε, αυτές οι καθημερινές ιστορίες είναι το μόνο που σου μένει στο μυαλό όταν η νύστα ολοκληρώνει μια μέρα. 

Βαρεθήκα. Βαρέθηκα να βαριέμαι. Βαρέθηκα να σκέφτομαι ότι "να, κάτι γίνεται" ή "μοιάζει να αλλάζει λίγο το κλίμα" κτλ κτλ. Βαρέθηκα να περιμένω. Αν είναι να έρθει κάτι ας έρθει, αλλιώς ας μας προσπεράσει, όπως μοιάζει να έχει προσπεράσει και η Ιστορία αυτή την γωνιά του κόσμου όπου έχουμε την ατυχία να ζούμε.

Μερικές φορές, φτάνει μια απλή κίνηση (όπως του πιτσιρικά της φωτο) για να έρθουν τα πάνω κάτω, για να μας θυμίσει ότι είμαστε άνθρωποι. Μέχρι τότε (και αντιγράφω κάτι που μου άρεσε), νιώθεις σαν να "να σε γαμάνε πανταχόθεν και να το ονομάζουν εγκατάλειψη της εσωστρέφειας."

καλύτερα να τα πούμε από κοντά

Σε μια κοινωνία που καυχιέται ότι έχει καταργήσει τις γεωγραφικές αποστάσεις, η έννοια “από κοντά” αποδεικνύεται μια ακόμα υπόσχεση απόστασης. Το “κοντά” δεν είναι παρά η βούλα του οριστικού αποχωρισμού, και οι λέξεις που προφέρονται “απο κοντά” η σφραγίδα της επερχόμενης σιωπής. Ποτέ δεν θα ειπωθεί αρκετά ότι γλώσσα και λέξεις έχουν χάσει το νοημά τους. Με αυτόν το τρόπο το “να τα πούμε από κοντά” είναι μια πρόσκληση μη-επικοινωνίας. Ό,τι δεν έχει ειπωθεί ήδη, δεν θα ειπωθεί ποτέ “από κοντά”.

Πιστοί στον διαχωρισμό μορφής και περιεχομένου, οι νεκροζώντανοι πολίτες μοιάζουν να χαλαρώνουν με την επίφαση της οικειότητας. Στην ουσία όμως χαλαρώνουν λόγω της αποφυγής της επικοινωνίας, και το ξέρουν. Η ψευδής ειλικρίνεια που συνοδεύει αυτό που όλοι οι ενδιαφερόμενοι καταλαβαίνουν ως τελευταία συνάντηση είναι η τελετή λήξης ενός φεστιβάλ κοινοτοπιών.

Στην πραγματικότητα δεν μιλήσανε ποτέ από κοντά. Η έκφραση “να τα πούμε από κοντά” επικαλείται στην ουσία το ακριβές αντιθετό της. Η πραγμοποίηση που υποδηλώνει η αθώα αυτή πρόταση εισάγει τους κώδικες του εμπορεύματος στην ανθρώπινη επαφή, θεωρώντας την ένα ακόμα τμήμα των υποθέσεων που πρέπει να επιλυθούν με δίκαιο τρόπο, όπως ακριβώς και ένα κομμάτι γής ή μια αγοραπωλησία.

Τι μένει τελικά; Η ψευδαίσθηση μιας επικοινωνίας μεταξύ ανθρώπων που δεν μιλάνε ποτέ και η σιγουριά της συνέχισης αυτής της ψευδαίσθησης μέχρι την επόμενη συνάντηση “απο κοντά”.

london baby

η προτεραιότητα του καθαρά τυχαίου

τευχος .4

Ο κάθε τυχαίος και ανέμελος αναγνώστης της καθημερινής ζωής έχει, με τον έναν ή τον άλλον τρόπο, παρατηρήσει ότι πίσω από κάθε πραγματικότητα που βιώνει, πίσω από κάθε σχέση που βλέπει ή ζει, υπάρχει μια πληθώρα άλλων σχέσεων (συγκεκριμένων ή μη) οι οποίες είτε προσδίδουν πραγματικά χαρακτηριστικά στην κάθε περίπτωση είτε την μυστικοποιούν. Αυτή η συνθήκη είναι μια απλοποίηση. Προφανώς το να δουλεύει κάποιος δεν είναι μια απλή, μεταφυσική και ανιστόρητη δραστηριότητα αλλά μια συγκεκριμενοποιημένη σχέση, άρρηκτα δεμένη με την ιστορική πραγματικότητα, μια αλήθεια που απαιτεί και έννοιες όπως μισθός, αξία, ανταλλαγή, εκμετάλλευση κ.τ.λ. για να κατανοηθεί στην ολότητα της. Επίσης, το να συνυπάρχει κανείς με ανθρώπους, να μοιράζεται και να χωρίζει, δεν έχει τίποτα το απλό αλλά είναι ένα αμάλγαμα απο διαφορετικές φαντασιώσεις, επιθυμίες, πραγματικότητες φανερές και κρυφές. Η απλή αυτή παρατήρηση της ανθρώπινης συνθήκης έχει αποδοθεί με τον όρο μυστικοποίηση και έχει περισυλλέξει άπειρες εξηγήσεις, αναλύσεις και προσεγγίσεις. Μια τεράστια παρανόηση ακολουθεί συνήθως μετά από αυτήν την απλή παρατήρηση. Όσοι αγαπούν την Πολιτική (ή την επιστήμη, την τέχνη ή τη θρησκεία), οι άνθρωποι δηλαδή που νοιώθουν αυτήν την αντίληψη χρήσιμη για την κατανόηση του υπάρχοντος, πέφτουν σε δυό παγίδες: αφενός φαντασιώνουν ένα μονοπώλιο σκέψης (ότι τάχα μου είναι λίγοι εκείνοι που έχουν καταλάβει αυτήν την απάτη μορφής και περιεχομένου) και, αφετέρου, νοιώθουν ένα σχεδόν ιερό καθήκον, υποχρέωση ή απλά αλαζονεία να γνωστοποιήσουν την αληθινή φύση των πραγμάτων στους υπόλοιπους. Φτάνουν δε στο σημείο να πιστεύουν πως πρωταρχικός στόχος της κάθε δραστηριότητας τους είναι η απο-μυστικοποίηση της πραγματικότητας, η ανάλυση των πραγματικών σχέσεων, η αποκάλυψη της Αλήθειας του υπάρχοντος. Εφόσον επιτευχθεί αυτή η απο-μυστικοποίηση, όλα έπονται.
Η σκέψη αυτή έχει χάσει κάθε σεβασμό. Αντιθέτως, μια νέα ορμή κινεί κάποιους (και μέσα σε αυτούς και εμάς) προς μια άλλη κατεύθυνση. Το ζήτημα δεν είναι η απο-μυστικοποίηση του υπάρχοντος σαν αποκαλυπτήρια τελετή αλλά η προσπάθεια να βουτήξουμε μέσα στους πραγματικούς λόγους για τους οποίους όλοι μας αντλούμε κάποια ηδονή απο την ενατένιση ψευδαισθήσεων. Προϋπόθεση αυτής της διάθεσης είναι η απλή παραδοχή ότι όλοι ξέρουν πως τίποτα δεν είναι όπως θα μπορούσε.

bonjour tristesse

Γειτονιά χ της μητρόπολης β, στην γωνία των οδών x και y, κάποια στιγμή, μέσα στην δεκαετία του 80. Στόχος η στέγαση των αναγκών της ανοικοδομούμενης πόλης, η οποία έμελε να γίνει η πόλη των νεόδμητων που κάποιοι θορυβιστές απαίτησαν την άμεση κατάρρευση τους. Αρχιτέκτων, ο πορτογάλος Alvaro Siza, που κλήθηκε να κατασκευάσει ένα κτίριο -όχι για να το κατοικήσουν ανθρώπινα όντα, αλλά, για να κατοικηθούν από αυτό. Ένας νεαρός προλετάριος, κατοικημένος από την τεχνική της απομόνωσης,  βγήκε ένα πρωινό στο μοναδικό παράθυρο από όπου έμπαινε ο λίγος ήλιος, έστρεψε τα νώτα στο κενό, και χαράσσοντας με μπογιά δύο λέξεις στο ψηλότερο σημείο του κτιρίου, υπέβαλλε με τον απλούστερο τρόπο την κριτική του στην πολεοδομία, την αλλοτρίωση, την μοναξιά: καλημέρα θλίψη. Ο Alvaro Siza αναγκάστηκε να παραδεχθεί ότι το κτίριο δεν προοριζόταν για κατοικία (προφανώς η απανθρωπιά είναι θεμιτή όταν στεγάζει την μισθωτή σκλαβιά) και έτσι όρισε ότι οι δύο αυτές λέξεις από μαύρη μπογιά πρέπει να παραμείνουν. Και παραμένουν, μέχρι σήμερα, για να μας θυμίζουν ότι οι κατοικίες μας είναι όμορα κτίρια με τα κάτεργα στα οποία περνάμε το υπόλοιπο του χρόνου μας.

Ημερολόγιο ΙΙ

φαινεται πως αρχιζουμε να συνηθιζουμε

...ευχαριστώ για την βόλτα...

αφησα τον χρονο να αποφασισει

...όλο αυτό συνέβη όντας εσύ μονίμως και ουσιαστικά απών...

ποσα μπουκαλια απο τοτε;

...απλά δεν άξιζε τον κόπο...

η ζωη περνα και δεν θα περιμενουμε για συμβιβασμους,
εκτος απο εκεινους που δημιουργουμε εμεις

...δεν συζητάω σε τέτοιο ύφος με δικούς μου ανθρώπους...

για μια ακομη φορα ντυνομαστε μεσ’ στην επισημοτητα,
ενα ακομη ενδυματολογικο σκανδαλο

...ρίξε ένα ουρλιαχτό και για μένα...

εμεις που οργωσαμε ερημες πολιτειες δεν σηκωσαμε σημαιες,
δεν αραδιασαμε συρματοπλεγματα

που είσαι;

σχεδον αορατοι, σαν τα υγρα ματια διχως δακρυα

τα όνειρα γκρεμίζονται και συγκρούονται και εγώ προσπάθησα

οι ανθρωποι ανταλασσουν μοναδες αφηρημενης εργασιας

δεν θα φύγω καθόλου για Πασχα...

δεν προκειται για διακοπες, αλλα παντα ετσι καταληγει

ρε μαλάκα, μήπως μας κοροϊδεύεις;

ποτε ειχε προφτασει να σκλαβωθει στην κοινη γνωμη;

γελιέσαιαννομίζειςοτικαυτόσεκάνειμόνονοπυρετός

μια υποσχεση τρεμουλιαζε μακρια

αν αλλάξω χρώμα θα σε πάρω.

οι αναπαραστασεις μονολογουν

καταλαβαίνω. αύριο; σε φιλώ.

η αμεση εμπειρια αντικαθισταται απο την παθητικη ενατενιση εμμονων

έχω μπερδευτεί με γιαπωνέζους τραβεστί.

κι οταν εφυγα, δεν μπορω να πω,
η μαχαιρια πονουσε ακομα, αλλα η πληγη δεν ματωνε πια

σου έφερα τα εργαλεία, φεύγω αύριο.

το φιλοτιμο ειναι σκληρο πραγμα

...δυστυχώς μου ξέφυγε ένας 17χρονος...

μεταχειριζονται την λεξη “ψυχραιμια” στην θεση του “θαρρους”

είσαι καύλα

αλλα κι οταν τελειωνει η μερα γινεται αξαφνα μια παραξενη ησυχια
απο πολλα πραγματα που ξεχασαμε

...με έκανε να πιστέψω ότι είχα κάτι να προστατέψω...

η “προετοιμασια” για την χρηση της βιας δεν ειναι εργο ομαδων οργανωμενων
μ’ αυτην ακριβως την προοπτικη: ειναι ζητημα κοινωνικων δεσμων και μεσων.

...εμείς ρίχνουμε τόξο και ιππεύουμε
αλλά δεν έχουμε μάθει ποτέ τις γυναικείες δουλειές...

Η ιστορία της μελαγχολίας μας εμπεριέχει όλους

Μια δύσκολη μέρα προσπαθήσαμε να μην πιούμε.
Σε κάποιους το είχε απαγορέψει ο γιατρός.
Άλλοι δοκιμάζονταν σε ένα παιχνίδι αντοχής.
Ο γιατρός μας διέγραψε και το παιχνίδι το χάσαμε.

ζώνη εγγύτερης ανάπτυξης

Το είδος της υποστήριξης που παρέχουν οι ενήλικες 

και που επιτρέπει στα παιδιά να επιτύχουν με βοήθεια 

πράξεις που αργότερα θα μάθουν να επιτυγχάνουν μόνα τους.
                  Κοινωνιολογία της Παιδαγωγικής, σελ. 349                     

προλεγόμενα σε κάθε μελλοντική διαδήλωση

Η συζήτηση που κανονικά προσδιορίζει μια κοινή δράση ανάμεσα σε ανεξάρτητες ομάδες δεν είναι δυνατόν να έχει εφαρμογή στην περίπτωση μιας εμφανούς ανομοιογένειας.
Οι ξέμπαρκοι ήταν πάλι οι καλύτεροι.

                και μια συμβουλή:

Μέρα με την μέρα μεγαλώνει

Μπορούμε εύκολα να αντιληφθούμε τον μοντέρνο κόσμο σαν μια συνθήκη απόγνωσης, με μικρά διαστήματα ανάπαυσης. Ο ψυχαναγκασμός της υπομονής απέναντι σε όλα (ο ορισμός της απόγνωσης δηλαδή) μοιάζει ολοένα και περισσότερο να ορίζει τα βήματα μας. Πως να μιλήσει κανείς για την απελευθέρωση εγκλωβισμένων επιθυμιών όταν είμαστε συνεχώς αναγκασμένοι να σκεφτόμαστε με όρους υπομονής, συγκράτησης του μίσους, σύνεσης...; Το ντελίριο μας, και η ελεύθερη ανάπτυξη του, συναντά το τείχος μιας εξουσίας που αρέσκεται να μας απαρνείται σε κάθε βήμα. Σε δαίδαλους δικονομικής ανοησίας νηπιακού επιπέδου (ο ορισμός του Δικαίου), οι ζωές μας και των ανθρώπων μας κατακερματίζονται, κατηγοριοποιούνται, διαλύονται. Και πάνω από όλα, αναγκάζονται να πάρουν χαρακτήρα διαφορετικό από αυτόν για τον οποίο παλεύουμε τόσο καιρό, να υπερασπιστούν τον εαυτό τους απέναντι σε κατηγορίες τόσο ξένες όπως η αθωότητα και η ενοχή.

Η υπεράσπιση της φράσης ότι δεν υπάρχουν αθώοι σήμερα αντιδιαστέλλεται με το να θεωρούμαστε όλοι ένοχοι, αλλά μια άβυσσος χωρίζει την πρώτη θέση από την δεύτερη πραγματικότητα. Η έλλειψη αθωότητας αφορά στην συνειδητή άρνηση του τί θεωρείται καλό, ηθικό και νόμιμο από έναν κόσμο που συνέχεια μας φτύνει και τον φτύνουμε. Το ότι ξαφνικά βρισκόμαστε ένοχοι για τα πάντα αφορά στην βίαιη επαναφορά στο υπάρχον από το οποίο ο τρόπος ζωής μας αποδράει σε κάθε ευκαιρία. Και πέρα από την απόλυτη ασυμβατότητα μεταξύ του κόσμου της δικαιοσύνης τους και του δικού μας, η επαναφορά αυτή έρχεται μαζί με μια σειρά από συμβιβασμούς και υποχωρήσεις τις οποίες παλεύουμε να ξεφτιλίσουμε. Δικηγόροι, απολογίες, πολιτική, πιέσεις. Η εύθραυστη ισορροπία που κρατάμε με έναν κόσμο που δεν αναγνωρίζουμε θρυμματίζεται σε χίλια κομμάτια από την ατελείωτη επαφή με πρόσωπα και καταστάσεις που απλά μισούμε. Οι δικαστικές περιπέτειες επαναφέρουν την τάξη και τα χαρακτηριστικά μιας ζωής που έχουμε ήδη απαρνηθεί: οικογένεια σαν ασφυξία, χρήματα πεταμένα, πάρε-δώσε με ανθρωπόμορφα κτήνη, χρόνος ανεπανόρθωτα χαμένος. Και όλα αυτά με τους δικούς τους όρους.

Σίγουρα μια στιγμή αδυναμίας σε τέτοιες συνθήκες έχει πολύ μεγαλύτερο κόστος, αλλά ακόμα και η ενδεχόμενη ή αποδεδειγμένη αδυναμία κάποιων από εμάς δεν εξηγεί από μόνη της την κατάντια.

Μπορούμε να διατηρήσουμε μια περιπετειώδη διάθεση απέναντι στον βούρκο της καταστολής; Εκεί βρίσκεται το μεγάλο στοίχημα. Η αντίληψη μιας δύσκολης κατάστασης σαν μια δοκιμασία από την οποία οφείλουμε (πρώτα από όλα για τον εαυτό μας) να βγαίνουμε αλώβητοι και δυνατοι. Να μην αφήνουμε την αηδία τους να μας σημαδεύει ανεξίτηλα, όποιο μέγεθος και αν έχει. Και παράλληλα να δημιουργούμε ανθρώπινες συνθήκες για το μίσος μας, το οποίο, μέρα με τη μέρα μεγαλώνει...

(για την σ. και όχι μόνο)